ΝΕΑΡΧΟΥ ΚΛΗΡΙΔΗ ΧΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

Α' ΜΕΡΟΣ3
Χωριά και Πολιτείες της Κύπρου.
Σάν πρόλογος.
Στο .βιβλίο μου αυτό μέ τον τίτλο : Χ Ω Ρ I Α Κ Α Ι Π ΟΛ Ε I Σ ΤΗΣ
Κ Υ Π Ρ Ο Υ >εχω σίκσπό νά περιλάβω τά ονόματα τών χωριών και τών πόλεων της
Κύπρου, συνίδέοντας τό κάθε όνομα μέ τις υπάρχουσες Ιστορικές ειδήσεις κι' (εξηγώντας γατί
δόθηκε τέτοιο όνομα στο κάθε χωριό. Δέν (υπάρχουν βίείβαια ίστορυκές είδήφις γιά τό κάθε
χωριό, αν και τό κάθε χωριό έ'χει τή Ιδική του Ιστορία. Τα. βνόιματα μερικών χωριών και
πόλεων έχουν συνδεθη ιμέ γεγονότα της Ιστορίας, αλλά τά περισσότερα δέν έ'χουν καμμιά
σύν/δεση. "Ομως αυτό ιδέν σημαίνει πως τά χωριά αυτά δέν έ'χουν τή δική τους Ιστορία, που
είναι καθαρά τοπική. Τό κάθε χωριό είχει τή δική ^του παράδοση, που σχετίζεται ιμέ τήν
ίδρυση, ή τήν καταστροφή του άπό θανατικό, η κατατρεγμό, και τό ξανακτίσιμο η τήν
έγκατάλει/ψή του και τή (δημιουργία οίλλου συνοικισμού. Και (είναι πολλά τά χωριά πού
έχουν τέτοιες παραίδόσεις και τέτοιους θρύλους, οί ιόποΐοι ιείναι παντελώς άγνωστοι πέρα
άπό τό χωριό, πράμα πού >δέν έπρεπε καθόλου νά συμβαίνηι, γιατί οί τοπικές αυτές Ιστορίες,
οί τοπικές αυτές παραΙδόσεις και οί θρύλοι έ'χουν τή σημασία καΐ τήν αξία τους. "Αν δέν
αποτελούν Ιστορία, αποτελούν όμως τήν ήχΐώ της Ιστορίας!, τον μακρινόν της αντίλαλο, και ή
Ιστορία άπό αυτά ξεκίνησε. Είναι επομένως σωσίτό, του κάθε χωρίου οί παραδόσεις καΐ οί
θρύλοι νά καταγράφουν και νά δημοσιευτούν ώστε νάναι πρόχειρες προς μελέτη άπό ?τούς
λαογράφους και τους Ιστορικούς γιά νά φτάσουν σέ επιστημονικά συμπεράσματα. /Πιο πολύ
δμως πρέπει νάναι πρόχειρες και νά χρησιμοποιούνται άπό τούς δασκάλους τών χωριών, -γιά
σκοπούς διδακτικούς.
Πιστεύω ακράδαντα πώς είναι πολύ σωστή ή παιδαγωγική αρχή πού λένε:
Η διδασκαλία της ιστορίας στα παιδιά πρέπει νά ξεκινά από
την ιστορία του χωριού τους, από τις ντόπιες παραδόσεις και τούς
Θρύλους, ν' απλώνεται ύστερα στά γειτονικά χωριά κι από αυτά σ'
όλη τή χώρα, κι ύστερα να εισάγωνται τα παιδιά στην ιστορία του
έθνους τους και της φυλής τους.
Ή ιέργασία αυτή πού δίνοιμε στους δασκάλους καΐ στις κοινότητες της Κύπρου δέν είναι
ολοκληρωμένη. Περιλαμβάνει μονάχα ο,τι είναι γνωστό σ' 'έμένα, είτε άπό βι(βλία(ΐ), είτε άπό
δικές μου προσωπικές έρευνες. Για νάναι εύκσλαμε-ταχείριστο τό 'βύβλίο αυτό, βάΙζομε τά
ονόματα τών χωριών και τών πολιτειών σέ αλφαβητική σειρά. Ελπίζω, ή εργασία μου αυτή νά
Ιδώση αφορμή σέ άλλους νά τήν ολοκληρώσουν. "Ομως πρέπει νά έχουν ύπ'οψει των οί
αναγνώστες μου πώς ή ιέργασία μου αυτή (είναι προϊόν και χ ρ ό ν ο υ μ α κ ρ ο ύ και
μ ό χ θ ο υ π ο λ λ ο ΰ.
ΙΜερικές επαναλήψεις πού γίνονται στο βιίβλίο 'δέν πρέπει νά θεωρηθούν σάν
μειονέκτημα, γιατί έγιναν ξεπίτηιδες γιά ευκολία τών δασκάλων, πού θά χρησιμοποιήσουν τό
βι)βλίο.
ΑΐΒΤΕιΛίΛΕΡ'ΟιΝ (τό) = χωριό της επαρχίας Λάρνακος. Πήιρε τό δνο,μα
αυτό
άπό τις πολλές βΊδέλλες πού υπήρχαν ©κει. Κάθε ονομασία τόπου, πού έ'-
χει μιά τέτοια κατάληξη -ερός, -ερή, -ερόν, φανερώνει τόπο γεμάτο άπό
πράιματα, τά όποια /φανερώνει τό θ·έμα της λέξης, δπως ά β τ £; λ λ ε ρ ό ν,
ά γ κ α θ θ-ειρόν, π ε τ ρ-ερόν, ά μ μ ο υ δ-ερόν.
ΑϊΤΡΙΤΑ (ή) = Τούρκικο χωριό κοντά στο πογάζι της Κερύνειας. Τό αρχικό
του όνομα ήτο Ά γ -ρ! ί δ ι, και είναι τό χωριό κοντά στό οποίον |5 Φρά-
γκο ς βασιλιάς της Κύπρου Φ ί λ ι π π ο ς Ί 'β ε λ ΐ ν ο ς νίκησε τον
στρατό τοΰ ιΓερμανοϋ αυτοκράτορα Φρειδερίκου στά !2'3ι2ι μ.Χ., πού ήθίε-
/λε νά κάνη οική του τήν Κύπρο. Τό χωριό αυτό στά χρόνια της Τουρκο-
κρατίας κατοικήθηκε άπο Τούρκους, οί όποιοι άλλαξαν καΐ τ' δνομά του.
'Ε'πειΙδή τό χωριό είναι κτισμένο στή ρίζα τοΰ "βουνού, οί Τούρκοι νόμισαν
Ν. ΐΚίΛΗΡϊΔΗίΣίπώς τό χωριό ονομάστηκε Άγρβδι άπό τό άγριο βουνό, πού είναι πάνω ά-
πό τό χωριό, και τό ονόμασαν μέ τό ιδικό τους όνομια. *Α γ ί ρ ν τ α γ ί
=!β α .ρ ύ ιβ ο υ ν ό. 'Έ'τσι έμεινε στό χωριό τό δνομα Άγίρτα.
ΑίΠΚ]ΛΕΊ|Σ|ΙΙΔΕ|Σ (οί) = Διπλό χωριό της επαρχίας Λάρνακος, μέ τό δ'νομα
Πάνω καί Κάτω Άγκλε ισίδ £ ς. Τό όνομα αυτό προήλθε ν άπό τό
δνομα " Εγ κ 'λ ;ε ι σ η κ «α ί 'ΕΙ γ κ λ ε ί σ τ ρ α, πού σημαίνει άσκη-
τήριον, δηλ. μέρος στό οποίον κλείστηκε μοναχός για νι' άσκητέψη. Οί
συνοικισμοί τών Πάνω καί τών Κάτα> Άγκλεισίιδων σχηματίστηκαν σέ
θέσεις, πού προηγουμένως υπήρχαν ΊΕνγ κ λ ε ι σ ιει ς (άσκητήρια), οί
οποίες ιείχαν έγκαταλειφθήι.
ΑΠΚΟΛΕΐΜίΗΐΣ; (δ) = Τούρκικο χωριό στον δρόμο *Ασπρομερίτη-Πέτρας. Τό
δνομα αυτό είναι Φράγκικο καί δόθηκε στό μέρος αυτό άπό τό δνομα τοΰ
πρώτου -Ιδιοκτήτη, καί τέτοιος ήταν ό Φράγκο ς Πατριάρχης τής Αντιο-
χείας (12018)., ό (όποιος ονομαζόταν Π έ τ ο ο ς Ά γ κ ο Χ £ μ η ς, καί
ιείχε κνήμα τοΰ θρόνου του τό χωριό Λ α γ ο υ δ έ ρ α καί τήν περιοχή
τοΰ χωριού Άγκολέμη.
ΑιΠΚΑίΣΤΤΙΝΙΑ (ή) = Χωριό τής Μιεσαορίας μέ Φράγκικο όνομα. Τή χέρσα γη,
πού δέ μπορεί ινά καλλιεργηθή, οί Κύπριοι λέ^νε κ ο: υ'κ ά λλ(α ν
(—γή σκληρή σάν παξιμάδι) κι' οί Γάλλοι τή λένε 1^ κ α σ τ (ν α. Φαί-
νεται πώς τό χωριό πρωτοκτίστηκε >στά χρόνια τών Φράγκων, οί όποιοι
έλεγαν τό μέίρσς Γκαστίνα, κι' οί Κύπριοι πρόστεσαν τό Α στήιν αρχή
καί τδκαναν Άγκαστίνα.
ΑΐΙΊΛΑΝΤΙΖΙΑ 0η) = Τό προάστειο αυτό τής Λευκωσίας, πού βρίσκεται στά
Ν.Α. πρωτοκατοικήθηκε στά 1467. Τό δνομα του προαστείου αυτού (είναι
Φράγκικο. Ή γή πού κτίστηκε τό χωριό καί ή γύρω περιοχή ήταιν κτήμα
κάποιου Φράγκου φεουδάρχη, δ οποίος είχιε τό όνομα Γ ίλ α ν κ ί α £·
"Ετσι τό χωριό πήρε τό δνομα του Φράγκου φεουδάρχη, κι' ονομάστηκε
άπό τότε Ά γ λ α ιν γ κ ί «ι—-'Αγλαντζιά.
ΑΓΛΑίΣΎΚΑ (ή) = Χα|ρι\> τής επαρχίας Αμμοχώστου. Τό δνομά του είναι
καμωμένο άπό δυο λέξεις: Τή λέξη ά γ λ α ά (=μεγάλα καί ώραμα)
καί τή λέξη σ ύ κ α, πού σημάνει, χωριό τό όποιον παράγει, (μεγάλα καί
ωραία σύκα. Καί ιείναι αληθινό τό όνομα του χωριού αύτοΰ, γιατί καί σή-
μερα παράγει τά ωραιότερα σύκα τής Κύπρου.
ΑΠΡΙΔΙΙΝ, ΑΓΡΙΔΑιΚΓ,, ΑΗΠΡΜΙΑ καί ΚΡΙΙΙΔΤΑ — Τό Ά γ ρ ί δ ι ν είναι τό
4 1 · '
'
Τούρκικο χωριό μέ τό δνομα Ά γ ί ρ τ α , τό (όποιον αναφέραμε πιο πάνω. Ά γ ρ ί Ι δ ι ν σμω,ς
ονομάζεται καί ιμιά τοποθεσία1 μεταξύ Δαλιού καί Ποτάμιας, δπου βρίσκεται 6 ναός του *
Αγίου Δημητριανοΰ, καί όπου υπήρχε συνοικισμός στά Βυζαντινά χρόνια. Τά Ά γ ρ ί δ ι α είναι
χωριό στήν επαρχία Λεμεσού, κοντά στό χωριό Ά γ ρ ό ς, καί Κ <ρ ί 'δ ι α, είναι Τούρκικο χωριό
κοντά στό Ριζοκάρπασσ,, καί τό οποίον ^ροτοΰ έκ-τουρκιστή στις αρχές τοΰ 18ου αίώνα,
ονομαζόταν Ά γ ρ ί ο ι α . Ή ονομασία τών χωριών αυτών έχει τήν αρχή της στά ^Βυζαντινά
χρόνυα. Εκείνη τήν εποχή οί αυτοκράτορες τοΰ Βυζαντίου συνηθίζανε νά δίνουν σάν δώρα,
μεγάλα καί ωραία κτήματα σέ πρόσωπα, πού πρόσφεραν μεγάλες υπηρεσίες στον αυτοκράτορα
καί στήν πατρίδα τους. Άγρίδι λοιπόν έσήμαινε τότε κτήμα, πού δωρήθηκε κάποτε άπό τόν
αυτοκράτορα σέ κάποιον, ό οποίος πήγε καί κατοίκησε εκεί μέ τήν οικογένεια του. Μέ τον
καιρό σχηματίστηκε χωριό άπό τούς απογόνους ίου καί τούς Ιέργάτες του καί διατήρησε τό
αρχικό του δνομα. Τό χωριό Άγρίδια τής επαρχίας Λεμεσού παραχωρήθηκε άπό τον Φράγκο
βασιλιά σ' έ'να Φραγκοπατέρα, πού ονομαζόταν Ι ο ύ λ ι ο ς . Τ' Άγρίδια τοΰί ΚαρπασιοϋΊ σ' ενα
Φράγκο φεουδάρχη, πού ονομαζόταν Ί ω ά/ν ν η ς Φ ι λ ι μ π έ ·ρ τ καί τ' ΆγρίΙδιν (Άγίρτα) τής
έπ. Κερύνειας σ' ένα φεουδάρχη πού ονομαζόταν Ι ω ά ν ν η ς ν τ έ Β ε ρ ν ή. ΑΙΊΡΟΣ (Ιό)
== Χωριό τής επαρχίας Λεμ|εσοΰ. Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας υπήρχαν άλλα δυο χωριά μέ

1Δίνω κατάλογο τών πηγών στήν προηγούμενη σελίδα.5
τό δνομα Αγρός στή Μαραθάσα. Ή ονομο> σία τών χωριών αυτών είχε τήν ίδια σημασία πού είχε
ή ονομασία τών χωριών μέ τό δνομα Άγρίδι, μέ τή διαφορά πού ή ονομασία Αγρός φανέρωνε
(μεγαλύτερο καί ή ονομασία Άγρύδι μικρότερο κτήμα.
Τό χωριό Αγρός πήρε τό δνομα αυτό άπό τό δνομα τοΰ παλιού μοναστηριού πού
υπήρχε εκεί μέ τό δνομα: Μ ο ν ή τ ο ΰ Μ ε γ ά λ ο υ Ά-γ ιρ ο ΰ. Τό μοναστήρι αυτό ήταν
αφιερωμένο στήν Παναγία, ή οποία 'εφερε τό όνομα: 'ΕΙ λ ε· ο Ο σ α τ ο ΰ ΐΜ ιε γ ά
λ ο υ Α γ ρ ο ύ ) , Στό μοναστήρι αυτό υπήρχε χειρόγραφη ακολουθία τοΰ Ό σ ι ο υ Θ'εοφ
ά-ν η τ ο ΰ Ό μ ο λ ο γ η τ ή , β Ιόποΐος έίζησε τήν εποχή τών είκονομάχων (πέθανε στά
817 μ.Χ·). Ό άγιος αυτός, έ'νας άπό τούς σπου)δαίους μοναχούς πού πολέμησαν τούς
.είκονομάχους, είχιεν ιδρύσει μοναστήρι στές ακτές τής )Π ροποντίδας στήν ΐΚύζικο μέ
τό δνομα: Μ ο ν ή τ ο ΰ Μ ε γ ά λ ο υ Ά γ ρ ο ΰ, τό οποίον λίγα χρόνια μετά τον
θάνατο του διαλύθηκε. Ή εύρεση χειρογράφου ακολουθίας τοΰ αγίου αυτού στό
μοναστήρι τοΰ Μεγάλου Αγρού δείχνει πώς οί μοναχοί τοΰ μοναστηριού τής Π ροποντί-
δας εγκατέλειψαν τό έκιεΐ μοναστήρι τους, καταδιωγμένοι άπό τούς είκονομάχους
αυτοκράτορες, κι' ήρθαν στήν Κύπρο, δπου έκτισαν στή; θέση αυτή καινούριο μοναστήρι
μέ τό ΐΐδιον δνομα. Σχετική παράδοση; πού σώζεται στον Αγρό αναφέρει πώς οί μοναχοί
αυτοί ήσαν 40 καί δούλεψαν σκληρά γιά τήν άνοικοδόμη,ση τοΰ μοναστηρίου. "Οταν
πέθαναν, θάφτηκαν στον περίβολο τοΰ μοναστηρίου καί μερικά άπό τά οστά των είναι
φυλαγμένα σ' ενα κιΐβώτιο στον καινούργιο ναό τοΰ χωριού.
Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας μι άΦράγκισσα βασίλισσα χάρισε στό μοναστήρι τοΰ
Μεγάλου Άγροΰ τό μίερίδιό της πού είχε στήν αλυκή τής Λεμεσού. Τήν (έποχήν ;έκείνη
τό άλας ήταν πολύ σπουίδαΐον ορυκτό γιά τό έμ|πόριον τής Κύπρου. Οί μοναχοί τοΰ
μοναστηριού τοΰ Άγροΰ έπαιρναν
5
τό μερίδιο τους ώς τά 1570 που πήραν τήν Κύπρον οί Τούρκοι, οί όοπΐοι κατάργησαν τό
ίδικαίωμα αυτό τών μοναχών μα|ζί μέ 'άλα τά δικαιώματα τών Φράγκων.
Ή Φράγκισσα βασίλισσα έκανε τήν δωρεάν (εκείνη., γιατί μπαίνοντας στήν
εκκλησία, γλίστρησε, καί στραμπούλισε τό πόΙδι της, τό όποιον γιατρεύτηκε μέ τήν
προσευχή τών μοναχών στήν (Παναγία.
Τό μοναστήρι τού 'Αγρού (διαλύθηκε στά τέλη τοΰ 18ου αιώνα καί ιό δνομά του πήρε
τό σημερινό χωριό, πού δέν ιήταν τότε κτισμένο στή: θέση πού βρίσκεται σήμερα, αλλά
περισσότερο άπό ενα μίλι μακριά, σέ πέντε 'διάφορες τοποθεσίες, πού υπάρχουν ακόμα τά
ιέρείπιά τυς: Λ' α μ π ά δ α, Χ α λ ο σ π ι τ ι έ ς, Μ ά ιμ η δ ε ς Β ο ΰ ρ. ν η καί Ά ι ς
Λ ο υ κ ά ς . (Περισσότερες πληροφορίες δές Ν. Κληρΐδη: Συμβολή στήν Ιστορία τής
,Πιτσιλιάς — Ή μονή ιτοΰ 'Μ. 'Αγρού).
Χωριά μέ ονόματα αγίων
Μερικοί άπό ιέκείνους πού μελετούν τήν Ιστορία καί τή Γεωγραφία τής Κύπρου μας τήν
όνομάζουνε ίΝΗΕΟ ΤΩι
Ν ΑΠΩιΝ, καί μερικοί από τούς άλλους, πού ίδέ ξέρουν καλά το νησί
μας παραξενεύουνται, γιατί νά τού δίνουν τέτοιο όνομα. "Αν διαβάσουν δμως τά ονόματα τών
χωριών τής Κύπρου, θά δούν πώς κάπου 57 χωριά έχουν ονόματα άγιων πού άγιασαν σέ
'διάφοιρες.Ιέποχές, εϊτβ στήν Κύπρο, εΐτιε σέ άλλες Ελληνικές χώρες. Έκτος τούτου, κοντά στό
κάθε χωριό, υπάρχουν 2 καί ι3 καί κάποτε {περισσότερα παρίακ'κλήσια, χαρισμένα σέ αγίους,
τά ΐόποία σώζονται ακέραια άπό τά παλιά χρόνια, ή γκρεμίστηκαν σέ ερείπια μέ τό πέρασμα τών
χρόνων. Διατηρούν όμως τά ονόματα τών άγιων, στους οποίους (ήσαν άφι(ειρω)μένα τά
αγίους: •
550 987
Άγια Αικατερίνη 17 Ά γ. ΊΕπιφάνιος 26 Άγ. Μαύρη 18
Άγ. Ανάργυροι 16 Άγ. Ηλίας 56 Ά γ. Νικόλαος 7Θ
"Αγ. Ανδρόνικος 41 Άγ. Θέκλα 11 Παναγία |382ι
"Αγ. Αντώνιος 14 Άγ. Θεό[δωρος 24 "Άγ. Παντελεήμων 10
Άοβ6άγγ(ελοι 67} Άγ. Ιθωμάς 10 * Αγ. Π αρ ασκευή 70
(ΙΜιχαήλ καί Γαβριήλ) Άγ. Ίάκωοος 11 Σταυρός - 45
Άγ. ΐΒαρβάρα 27 "Αγ. Ίωάνης 93: Σωτήρ 18
Άγ. [Γεώργιος 315 Άγ!
. Κωνστάντιας αβ? "Αγ. Χαράλαμπος 12
Άγ. Λημήτριος 25 Άγ. Λουκάς 13 Όλικόν 1621
Άγ. ΕΓιρήνη 17 Άγ. ιΜάμας 66
Άγ. Ελένη 11 Άγ. Μαρίνα 108
550 987
1 ) Τούς πιο πολλούς ναούς τούς αφιέρωσαν οί Κύπριοι στους κατωτέρωεκκλησάκια εκείνα. "Ετσι, ταξιδεύοντας κανείς στήν Κύπρο, σέ κάθε λίγη απόσταση συναντά
κι' ενα (εκκλησάκι, <εϊτε ακέραιο, ιειΐτε μισοχαλασμένο, είτε καί σωρειασμένο σέ ερείπια,
(χαρισμένο σ' ενα άγιο. Ό ταξιδιώτης (τότε μπορεί ασφαλώς νά Ιβεβαιωθή πώς σωστά είπανε τήν
Κύπρο ν ή σ ο τ ώ ν α γ ί ω ν . Καί όταν ακόμα μάθη πώς υπάρχουν στήν Κύπρο 1621 ναοί καί
παρακκλήσια—εκτός μερικών άγνωστων παρακκλησιών—αφιερωμένα σέ 175 αγίους, δέ θά τοΰ
μείνη; καμμιά αμφιβολία καί, θά πεισθή ολότελα γιατί νά ονομαστή £τσι ή Κύπρος. 1 ) ΊΕκτός
τούτου μπορεί νά 6είβαιώθη
χωρίς κανένα δισταγμό καί χωρίς καμμιά αμφιβολία πώς οί Κύπριοι αγαπούν πολύ τή
χριστιανική διδασκαλία καί σέΙβουνται μέ φανατισμό τούς αγίους των καί τις ιεΓικόνες
τους. Ό μεγάλος αυτός σεβασμός είναι εκείνος πού τούς Ικανέ νά κτίζουν τά σπίτια τους
γύρω -άπό τό εκκλησάκι ενός αγίου, η κτίζοντας τό χωριό τους νά κτίζουν κι' ενα ναό, τον
^οποίον ν' αφιερώνουν στον άγιο πού προτιμούσαν, καί νά τον θεωρούν σάν πολιούχο,
Ιδηλαδή προστάτη καί φύλακα τοΰ χωριοΰ τους. Καί ήταν γιά τούς Κυπρίους ή τακτική
αυτή νόμος απαράβατος, όπως ήταν νόμος απαράβατος καί στους αρχαίους "Ελληνες ό
σεβασμός πρός τούς πατρώους θεούς, τών οποίων τά αγάλματα έ'πρεπε νά στολίζουν τά
σπίτια τους, γιά νά τούς προφυλάσσουν άπό κάθε κακό, καί τά κουβαλούσαν μαζί τους
δταν έκτιζαν μακρινές άποικΐεις, γιά νά στολίσουν μέ αυτά τους ναούς των Τά Κυπριακά
χωριά μέ ονόματα αγίων είναι αύιτά κατά (αλφαβητική σειρά: ΑΙΓΙΟΙ (οιί) = Μέ τοϋτο τό
σνοίμα είναι γνωστά δυο χωριά. "Ενα στήν έπαρ-Λάρνακος μέ τό δνομα Ά γ ι ο ίί 'τ ή ς
Β- α 6 α τ σ ι ν ι ά ς, κι' ένα στήν ίέπ. Λευκοσίας μέ τό δνομα Ά γ ι ο ι τ η ς Τ ρ ε
μ ι θ ι ά ς. ΟΙ άγιοι στους οποίους είναι αφιερωμένοι οι ναοί τών δυο αυτών χωριών είναι
οί "Αγιοι Ανάργυροι Κ ο σ μ ά ς κ α ί Δ α μ Ι α ν ό ς. Οίί Άγιοι της . Τρεμιθιάς
φαίνεται πώς ίΰίπή,ρχαν στά χρόνια τών Φράγκων καί ήσαν •φέουδο ενός Φράγκου πού
ονομαζόταν Ίάκωίβος. ΑίΠΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ = Προάστειο τής Λεμεσού, πού εχει γιά
πολιούχο του τον Μΐεγάλον .εκείνον ιεράρχη, ιό |όποΐος κατατρόπωσε τόν Άρειο στήν Α'
Οικουμενική Σύνοδο κι' ιέγρατψε τά 7 πρώτα άρθρα τού «Πιστεύω», δπως τά λέμε σήμερα.
ΑίΓΊΟΣ ΑΜΡΡΟΣΧΟΙΣ = Είναι ιδυό χωριά μέ τό δνομα αυτό. Τό ενα είναι μικρότερο καί
βρίσκεται «στήν έπ. Λεμεσού, κοντά στό χωριό Κυΐβίΐδες, και τό άλλο ιεΐναι μεγαλύτίερο
καί βρίσκεται στήν έπ. τής Κειρύνειας. Είναι τό χωριό τών χρυσομήλων, πού οί Κύπριοι,
χωρίς νά τό θέλουν, τού άλλαξαν τό δνομα καί τό λένε "Ά ι Γ ρ ό σ η αντί Άιν.Άμβρόση.
Τό χωριό αυτό ιείναι κτισμένο σέ μιά μαγευτική τοποθεσία, ή οποία, στά προχριστιανικά
χρόνια, αποτελούσε ένα απέραντο νεκροταφείο ΐμιάς μεγάλης πολιτείας, πού ήταν
κτισμένη, ιέκεϊ κοντά μέ τό .δνομα Μ α κ ά ρ ι α . 'Ε-κεΐ πού έ'θαβαν τούς νεκρούς
των οί αρχαίοι κά|τοικοι τής Μακάριας, έκτισαν τά σπίτια τους οί σημερινοί κάτοικοι.
Ή Μακάρια πρωτοκτίστηκε -άπό "Ελλτ^νες, πού έφτασαν εκεί. άπό τήν
ΆρκαΙδία στά χρόνια τοΰ Τρωικού πολέμου. Ή πολιτεία αυτή μαζί μέ μιάν άλλη
μικρότερη, πού ιήταν κτισμένη δυτικότερα κι* ονομαζόταν Ύ π α τ η (οί
χωρικοί τή λένε Ά π α τ η ) καί πού κτίστηκε άπό μετανάστες άπό τή Θεσσαλία,
δέν είχανε ιδικό τους βασιλιά. Μπορεί νά ίέξουσιάζουνταν άπό τούς βασιλιάδες τών
Χυτρών, πού ήσαν γείτονες τους. 2τά χρόνια τών Πτολεμαίων έξουσιάζουνταν άπό
τόν βασιλιά τής Σαλαμίνας.
Ή Μακάρια διατηρήθηκε ώς τά Βυζαντινά χρόνια καί φαίνεται πώς
καταστράφηκε οριστικά κατά τις Αραβικές έίέπιδρομές στά χρόνια 806— 80>7.
Μετά τήν καταστροφή, κι' άφοϋ σταμάτησαν οί επιδρομές οριστικά κατά τόν ΙΟον
αίώνα (964), φαίνεται πώς στή θέση τών παλιών συνοικισμών κτίστηκαν τά χωριά
" Α γ ι ο ς Α μ β ρ ό σ ι ο ς , Καλογ ρ α ί α , Χ ά ρ τ ζ ι α καί Μ ε
λ α ν ή σ ο ί κ ο ν (τουρκικό χωρόι). Στά χρονιά αυτά κτίστηκαν καί 3
μοναστήρια τής περιοχής αυτής. Τό μοναστήρι τοΰ Ά ν τ ι φ ω ν η π ή μέ ενα
εκκλησάκι καθαροΰ Βυζαντινού ρυθμού, τό (μοναστήρι τής (Μ ε λ α (δ ρ ύ ν α ς,
καί τό Αρμενικό μοναστήρι τοΰ Ά γ ί ο υ. Μ α κ ά ρ τ). ΑΓΙΟΣ ΑΝ)Δ!ΡΟΝΙΙΚίΟΕ =
Είναι ενα άπό τά ωραιότερα χωριά τής Κύπρου στό Καρπάσι, πού κτίστηκε στά
(Βυζαντινά χρόνια κι' είχε πολιοΰχον του τόν Άγιον Ανδρόνικο. Στά χρόνια τής
Τουρκοκρατίας (1672) τό Τουρκικό στοιχείο επεκράτησε στά χωριά τοΰ Καρπασιοΰ
μέ τή βοήθεια Κυπρίου προ)δάτη, τού Ιδ ρ α γ ο υ μ ά ν ο υ Μ α- ρ κ ο υ ιλ ή»
οΐόποίος καταδίωξε τούς "Ελληνες μέ τή βοήθεια τών Τούρκων. Τό αποτέλεσμα τή£ καταδίωξης αυτής ήταν νά φύγουν εκατοντάδες κάτοικοι άπό τά χωριά τοΰ
Καρπασιοΰ καί νά εγκατασταθούν στά νότια παράλια τής ΪΜικράς Ασίας. Τή θέση
τών Ελλήνων στά διάφορα χωριά τήν πήρανε οί Τοΰρκοι, οί όποιοι
εγκαταστάθηκαν στά σπίτια καί στά ,κτήματα τών Ελλήνων, χωρίς καμμιά
δυσκολία καί χωρίς καμμιά ενόχληση. "Ετσι καί στον "Αγιον Ανδρόνικο, δπου οί
Τούρκοι άρπαξαν τά καλύτερα σπίτια πού ήσαν κτισμένα γύρω άπό τόν ναό τοΰ
χωριοΰ, πού ήταν αφιερωμένος στον Άγιον Άνδρόνικον. Στά 1718 πού
ανακαλύφτηκε τό σπήλαιο τής Αγίας Φωτεινής 1 ) , 61 "Ελληνες κάτοικοι τού
Αγίου Ανδρόνικου ανακήρυξαν πολιούχο τοΰ χωριού τους τήν Άγια Φωτεινή), ή
δποία πριν πολλά χρόνια κατέίφυγε στό σπήλαιον εκείνο άπό τό ΡιΙζοκάρπασο καί
έζησε μέσα σ' αυτό ασκητική ζωή. "Εκτισαν στ' όνομα της καινούριο ναό κι
εγκατέλειψαν τόν [Βυζαντινό ναό τοΰ Άγ. Άνίδρονίκου μέ τίς ζωγραφιές του. Γύρω
άπό τόν ναόν αυτόν είχαν έγκατασταθή Τούρκοι, κι όταν μέ τόν καιρό ό ναός τοΰ
Άγ. Άνίδρονίκου γκρεμίστηκε, οί Τούρκοι έκτισαν Ιδίπλα του τό τζαμί τους κι
αργότερα τό Τούρκικο σχολείο στήν ίδια θέση πού ήταν κτισμένος δ ναός. Τό
άρχικόν δμως Ονομα τοΰ χωριού διατηρήθηκε.
ΑΓΙΑ ΑΝιΝΑ = Μικρό χωριό στήν Ιέπ. Λάονακος, τό οποίον υπήρχα στά χρόνια τής
Φραγκοκρατίας.
ΑΓΙΑ ΒΑΡΙΒΑΡΑ = Είναι δυο χωριά μέ τό ΐδιον όνομα. "Ενα στήν επαρχία Λευκωσίας κι
άλλο στήν ιέπ. Πάφου. Ή Αγία Βαρβάρα τής έπ. Λευκωσίας υπήρχε κατά τό έτος
1570, πού πήραν τήν Κύπρον οί Τούρκοι, γιατί σύμφωνα μέ μιά παράδωση κάποιοι
χριστιανοί γειτονικού χωριού, πού τοΰ έπετέθησαν οί Τούρκοι τοΰ Λαλά Μουσταφά,
πήραν !δυό είκό-νες άπό τήν εκκλησία τοΰ χωριού τους (ή μιά τοΰ Αγίου Γεωργίου)
καί τίς προφύλαξαν στόν ναό τής Αγίας Βαρβάρας.
ΑΓΙΟΣ ΒΑΙΣΙΛΗΙΣ = Μικρό πείδινό χωριό στον ϊδρόΊμο Λευκωσίας—Μύρτου, μετά τό
χωριό Γερόλακκος, μέ προστάτη άγιο τόν Μ' £ γ α ν Β α ο* £-λ ε ι ο, πού είναι |ό
μεγάλος φίλος τών παιδιών όλου του κόσμου καί δ προστάτης δλων τών φτωχών.
ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ = Είναι γνωστά 6 χωριά μέ τό δνομα " Αϊ ι ς Γ ε ώ ρ -κ η ς |καί
ξεχωρίζουν <μέ τά ονόματα γειτονικών τους χωριών ή, περιοχής, Λέμε; 1. Άις
Γεώρκης τοΰ Σπαθαρικοΰ (Άμμ.), 2. Άις Γεώρκης τής
Σιλύκου, 3. Άις Γεώρκης τών Κελοκεδάρων, 4. Άις Γεώρκη,ς τής Σο-λιάς, 5. "Αις
Γεώρκης τής (Κερύνειας. "Όπως είδαμε πρωτύτερα 6 Άις Γεώρκης είναι ό
περισσότερον αγαπητός άγιος τών Κυπρίων, αφού δέν αφιέρωσαν σέ κανένα άλλον
άγιο τόσους πολλούς ναούς, οσίους αφιέρωσαν στον "Αι Γεώργη (315). Τ\Ηταν
φυσικό νά κτίσουν και 5 χωριά μέ τό δνομά του, έκτος άπό τό πλήθος τών ναών πού
τού αφιέρωσαν.
^διαίτερον ενδιαφέρον παρουσιάζει μιά παράδοση στον "Αγ. Γεώργιο Κερύνειας
γιά τόν άγ. Φανούριο. Σέ μιά οραχώδικη ακρογιαλιά είναι ενα μικρό σπήλαιο, μέσα
στον όποιον θρίσκεται )ή εικόνα τού αγίου και μπροστά της ένα καντήλι πού
ανάβουν οί χωρικοί. Μπροστά στό σπήλαιο είναι κάτι ίβράχοι γεμάτοι άπό
απολιθωμένα οστά Ιπποπόταμου. Ή παράδοση άναφέρε,ι πώς τά οστά εκείνα
ανήκουν στον ίππο τού άγιου Φανουρίου. Ό άγιος ξεκίνησε μέ τό άλογο του άπό
τήν Μ. 'Ασία κι έφτασε στό Ιμερος αυτό. Επειδή εκεί είναι πολλοί καί μεγάλοι
βράχοι, τό άλογο δοκίμασε νά τούς υπερπήδηση, μά δέν τά κατάφερε. Γκρεμίστηκιε
καί σκοτώθηκε, ιένώ ό άγιος τινάχτηκε στο σπήλαιο. Τά οστά τού άλογου είναι
εκεί ώς σήμερα, κολλημένα απάνω στους ιβράχους.
ΑΓΙΟΣ ΔΉΐΜΗΤΡΙΑιΝΟΣ = Πρόκειται περί Κυπρίου αγίου, ό οποίος γεννήθηκε στό
χωριό Συκά, πού υπήρχε στά Βυζαντινά χρόνια κι ήταν προά-στίε,ιο τών Χυτρών.
"Οταν μεγάλωσε, έγινε επίσκοπος τών Χύτρων^ Προς τιμήν τοΰ Κυπρίου αύτοΰ
άγιου, πού έ]ζησε τόν 9ον αιώνα1, κτίστηκε στήν Πάφο· τό ομώνυμο χωοιό κι |6
ναός τοΰ αγίου, μέσα στον οποίον φυλάσσονται καί μερικά άπό τά λείψανα του.
(Περισσότερα γιά τόν άγιο Δημητριανό βλ. ετος Β' τής ΧΑΡΑΣ, σ. 305).
ΑΓΙΟΣ ΔΟΜΕΤΙΟΣ = Είναι τό μεγαλύτερο προάστειο στά δυτικά τής Λευκωσίας. Ό άγιος
Δομέτιος είναι ό πολιούχος άγιος τοΰ προαστείου αύτοΰ, τό οποίον γιορτάζει τή
μνήμη του στις 7 τοΰ Αύγουστου. "Ομως κάποια παρεξήγηση υπάρχει στήν γιορτήν
αυτή, έπεϋδή Ιχομε Ιδυό αγίους μέ τό ίδιο δνομα. *0 έ'νας είναι δ ι Πέρσης άγιος,
1 ) Τήν ιστορία τής Κυπρίας αυτής άγιας άπό τό Ριζοκάοπασο θά τήν βρήτε γραμμένη
στον Α' Τόμο τής ΧΑΡΑΣ σελ. 67.
&8
κι ό άλλος είναι Κύπριος. Οί κάτοικοι τοΰ Αγίου Δομετίου στήν άρχή είναι -βέβαιο
πώς έΐδειξαν τόν σείβασμό τους στον Κύπριο ν άγιο, μά επει/δη δέν είχε, "δική του
ακολουθία, άρχισαν νά ψάλλουν στήν εκκλησία τήν ακολουθία τού Πέρση αγίου,
Ιέξακολουθοΰν δέ ώς τώρα νά ψάλλουν τήν άκολουθίαν τού ξένου έπειδήΙ έ'χασαν
τήν χειρόγραφη ακολουθία τοΰ ντόπιου άγιου.
ΑΓΙΑ ΕΙΡΗΝΗ = "Εχομε Ιδυό χωριά μέ τό ίδιον δνομα. Τό ένα βρίσκεται στήν έπ.
Λεμεσοΰ καί τό άλλο στήν ιέπ. Κερύνειας. Μναι καί τά δυό μικρά χωριά, μά τό
δεύτερο ιέ'γινε πολύ γνωστό καί στήν Κύπρο και στό εξωτερικό άπό τίς ανασκαφές
πού έκαναν εκεί πριν λίγα χρόνια οί Σουηδοί. Μέ τίς ανασκαφές αυτές κοντά στήν
Άγίαν ΕΓιρήνη ξέθαψαν μιά παλιά πολιτεία, πού ιδέ ξέραμε τ' δνομά της, καί
βρήκαν πολλά καί σπουδαία αρχαία αντικείμενα, μέ τά όποια γέμισε μιά αίθουσα
τού Κυπριακού Μουσείου. Μερικοί λένε πώς ή πολιτεία αυτή; ονομαζόταν ΚΕΡ-
ΜΕΙΑ. 'Εκεΐ ανακαλύφτηκαν καί κόκκαλα τοΰ ιπποπόταμου, τά οποία
απολιθώθηκαν!. Στήν Κύπρο 17 ναοί είναι αφιερωμένοι στήν άγίαν Ειρήνη.
ΑΓΙΟΣ ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ: — Είναι ένα άπό τά καλύτερα χωριά τής επαρχίας Κερύνειας,
κτισμένο σέ μικρή απόσταση, άπό τή θάλασσα, στό άνατο-
ι
λικά τής Κερύνειας. Τό δνομά του είναι δνομα Αλαμανού αγίου, δη-λαΙδή
στρατιώτη. Μέ τό/ δνομα αι'τό έ'χομε πολλούς αγίους στήν Κύπρο, δέ ξέρομε δμως τά
ονόματα όλων.
Ή εκκλησία τού χωρίου ιε,ίναι αφιερωμένη στον άγιον 'Επίκτητον, γιατί
άσκήτευ-ε σέ τούτο τό μέρος. Κάτω άπό τήν εκκλησία τού χωριού είναι ένα σπήλαιο,
δπου άσκήτεψε ό άγιος Επίκτητος. Μέσα στό σπήλαιον έκεΐνο υπάρχει καί δ τάφος
του. Είναι φανερό πώς τό χωριό αυτό κτίστηκε ύστερα άπό τά ιΙβ'ΟΟ μ.Χ. καί πώς
τόν καιρό πού εγκαταστάθηκε στό σπή?ιαιό του δ άγιος Επίκτητος (1187) δ'έν
υπήρχα εκεί χωριό. "ΑΝ υπήρχε, δέ θά μπορούσε νά κατοίκηση εκεί καί νΐ'
άσκητέψη.
ΑΓΙΟΣ ΕΙΠΙΦΑΝΙΟΣ = Είναι δυο χωριά μέ τό ίδιο δνομα. Τό ένα βρίσκεται στήν κοιλάδα
τής Σολιάς^ στήν αριστερή #χθη τοΰ! Κλαριού ποταμού, απέναντι τής Φλάσου καί
κατοικείται άπό Τούρκους. Τό άλλο συνορεύει μέ τό χωριό Παλαιχώρι τής
Πιτσιλιάς καί τριγυρίζεται άπό μικρά δάση άπό πεΰκα. Τά δυο χωριά κτίστηκαν με
ναούς αφιερωμένους στον άγιον Επιφάνια, τόν οποίον γιορτάζει ή εκκλησία μας
στις 12 τού Μάη.
ΑΓΙΟΣ ΕΟΡΜΌΙΑΑΟΣ = Μικρό χωριό τής έπ. Κερύνειας πάνω άπό τό χωριό Σ κ ι λ λ ο ύ
ρ α, πού έ'χει ναόν αφιερωμένο στόν άγ. Έρμόλαο. Ό άγιος αυτός ήταν παπάς στήν
εκκλησία τής Νικομήδειας τόν καιρό πού ιήταν αυτοκράτορας τής Ρώμης ό
Διοκλητιανός κοντά στά 300 μ.Χ. Επειδή δ άγ. 'ίΕρμόλαος δίδαξε τή χριστιανική;
διδασκαλία στον άγ. Παντελεήμονα, πρόσταξε ιό αυτοκράτορας νά τόν συλλάβουν
καί νά τόν θανατώσουν μαζί μέ τόν μαθητή Όου. "Ο1 άγιος Έρμάλαος θανατώθηκε
στις ι2·6 Ιουλίου κι δ άγιος Παντελεήμονας στις 27 Ιουλίου. Τίς μέρες αυτές
γιορτάζουνται κι οί δυο άγιοι. Όμως έχομε καί Κύπριον άγιον Έρμόλαο καί δέν
ξέρομε σέ ποιόν άπό τούς δυο έδειξαν τόν σεβασμό τους οί Κύπριοι.
ΑΓΙΟΣ ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ = Τούρκικο χωριό στό Καρπάσι, ανάμεσα τού Άγ. Θεοοώρου καί τής
Κώμης Κεπίρ. Ή εκκλησία μας γιορτάζει 7 αγίους ΕΙυσταθίους, μά Ιδέ ξέρομε
ποιόν άπό τούς αγίους αυτούς τιμούσαν οί κάτοικοι πού πρωτόκτισαν τό χωριό
αυτό άπό τά Βυζαντινά χρόνια, γιατί δεν υπάρχουν σ' αυτό Χριστιανοί νά
γιορτάζουν τή, μνήμη τοΰ παλιού-χου τοΰ χωριού τους, ώστε νά καταλάβωμε περί
τίνος άγιου πρόκειται. Σέ τούτο τό χωριό βρέθηκε αρχαίος τάφος, μέ σπουδαία
ευρήματα.
ΑΓΙΟΣ ΗΛΙΑΣ = (Είναι πολλές θέσεις στήν Κύπρο ιμέ τούτο τό δνομα. Κθ£>-•φές βουνών
καί λόφων, ξωκκλήσια, ακέραια ή μισοχαλασμένα, φέρουν τό δνομα τοΰ Προφήτη Ηλία.
Συνοικισμοί δμως μέ τό δνομα αυτό είναι δυό: "Ενα χωριό στό Καρπάσι, κ-οντά στό
Πογάζι τοΰ Τρικώμου, Ψ κι ένα μοναστήρι κοντά στό χωριό Λυθροδόντας. Σέ δλην τήν
Κύπρο υπάρχουν 56 ναοί αφιερωμένοι στόν άγ. Ηλία.
Ετά χρόνια τής Φραγκοκρατίας τό χωριό "Αγιος Ηλίας παραχωρήθηκε άπό τόν βασιλιά
Ίάκω/βο Β' σάν φέουδο στόγ Π έ τ ρ ο Βου-σ τ ρ ώ ν ι ο, που ήταν Φράγκος ευγενής, κι ένας
άπό τους απογόνους του, ό Φλώρος Βουστρώνιος, έγραψε ίστορίαν τής Κύπρου στά
Ελληνικά.ΙΤό χωριό "Αγιος Ηλίας είναι ξακουσμένο σέ δ'λην τήν Κύπρο γιατί είναι πατρίδα του
επαναστάτη καλογήρου, πού λεγόταν Ί ω α ν ν ί-κ ι ο ς. Ό καλόγηρος αυτός μέ τή βοήθεια
5 Αλβανών μάζεψε κάίμπο-σους στρατιώτες άπό τό Καρπάσι, τούς όπλισε μέ τουφέκια του
κυνηγιού, δρεπάνια καί μαχαίρια, καί στό χωριό Τρίκωμο κήρυξε τήν επανάσταση
εναντίον τών Τούρκων στά 1®\$2. "Ολοι οί χωρικοί τότε, καί οί "Ελληνες καί οί Τούρκοι
ήσαν εξοργισμένοι εναντίον τού Πασά καί τών αγάδων τής Λευκοσίας, γιατί αύξησαν τούς
φόρους. Καί οί Τούρκοι στήν Πάφο είχαν επαναστατήσει τότε μέ αρχηγό έ'να Ίμάμη. Ό
καλόγηρος τ' "Αι Λιά συνεννοήθηκε μέ τόν Ίμάμη καί κήρυξαν τήν επανάσταση τήν ίδια
μέρα.
Ό Πασάς σάν έμαθε τήν επανάσταση, τού καλογήρου στό Τρίκωμο έστειλε στρατό
εναντίον του. Οί στρατιώτες τού καλογήρου μόλις είδαν νάρχεται κατά πάνω τους ό
Τουρκικός στρατός, φοΙβήθηκαν καί σκορπίστηκαν. Ό καλόγηρος αναγκάστηκε νά φύγη
καί νά κρύβεται άπό τόπο σέ τόπο γιά νά γλιτώση τό κεφάλι του. Σάν ήταν κρυμμένος
κάτω άπό έ'να γεφύρι κοντά στήν Πυρκά, προδόθηκε άπό κάτι βοσκούς, πιάστηκε
αιχμάλωτος, καί θανατώθηκε άπό τούς Τούρκους, ενώ ό Ίμάμης κατάφερε νά φύγη στήν
Αίγυπτο καί νά γλιτώση.
Μιά τοπική οίμως παρά(δοση άπό τόν "Αι Λιά αναφέρει τά εξής: Ό καλόγηρος ήταν
χοιροίβοσκός. Είχε τρεις μεγάλες γουρούνες, πού τού γεννούσαν γουρουνάκια, τά όποια
πωλούσε κι έπαιρνε χρήματα. Συχνά οί γουρούνες τοΰ καλογήρου μέ τά γουρουνόπουλα
τους έκαναν ζηίμιές σέ γειτονικά κτήματα, καί πιο συχνά στής Π α π α γ ι ά ν ν
εν'α ς τά κτήματα. Ή Παπαγιάννενα μιά μέρα θύμωσε καί κατάγγειλε τόν καλόγη-ρο στόν
ζαπίτη τής Κοομ^ζ Κεπίρ, πώς οί χοίροι του κάνουν ζημιές στά γειτονικά κτήματα, καί
προ πάντων στά ιδικά της.! Ό ζαπίτης έστειλε ιδυό Τούρκους αστυνομικούς νά συλλάβουν
τόν καλόγηρο καί νά τόν πάρουν στήν Κώμη Κεπίρ γιά νά τόν δικάση. Ό καλόγηρος
σκότωσε καί τούς δυο αστυνομικούς, κι ό ζαπίτης έστειλε άλλους 6 γιά νά τόν συλλάβουν,
|μά αυτοί φοΙβήθηκαν νά εκτελέσουν τήν προσταγή του. Πρόσταξε τότε δλους τούς
στρατιώτες τής περιοχής του νά πάνε στόν "Αι Λιά γιά νά συλλάβουν τόν καλόγηρο.
Εκείνος αμως μόλις τομαθ|ε έφυγε στήν Κων) λη. 'Εκεΐ γράφτηκε στήν Φιλικήν
^Εταιρεία κι ύστερα κατέίβηκε στήν ^Ελλάδα καί πολέμησε γιά τήν απελευθέρωση της
στά 18(2)1. "Υστερα άπα τόν πόλεμο γύρισε στό χωριό του, τόν Άι Λιά, μέ 5 Αρβανίτες
στρατιώτες κι αποβιβάστηκε στό λιμάνι τοΰ Πογαζιοΰ μέ τούς συντρόφους του. Βρήκε
λεφτά άπό τούς χωριανούς του κι έΐδωκε στόν καραβοκύρη γιά νά τοΰ φέρη δ'πλα καί
μπαρούτι, κι αι'τός μέ τούς συντρόφους του βγήκε στό βουνό, |άπ' δ'που παρακολουθούσε
γιά τόν ερχομό τοΰ πλοίου. Το πλοίο έφτασε μέ τά Οπλα καί τό μπαρούτι κι άραξε στό
λιμάνι τοΰ Πογαζιοΰ, μά δ καλόγηρος δέ φαινόταν. "Ετσι δ πλοίαρχος γύρισε στή Λάρ-
νακα, δπου βρηκιε κάποιον καί τοΰ παράδωσε τά πολεμοφόδια, άφοΰ πληρώθηκε τά άγώγιά
του.
Ό καλόγηρος, μόλις έμαθε τήν πράξη τοΰ πλοιάρχου, ξεκίνησε κρυφά
γιά τή Λάρνακα γιά νά παραλαβή τά πολεμοφόδια, μά στήν Πυρκάν τής Αμμοχώστου,
κρυμμένος κάτω άπό ένα γεφύρι, προδόθηκε άπό κάτι βοσκούς καί πιάστηκε
αιχμάλωτος.
Μιά άλλη παρά/δοση αναφέρει πώς ό καλόγηρος τ' Άι Λιά παράλαβε τά
πολεμοφόδια καί μέ τόν στρατό του κράτησε τά υψώματα, πού βρί-σκουνται πάνω άπό
τή θάλασσα, κοντά στό ΠογάΙζι τού Τρικώμου. $χο μέρος εκείνο δέν υπήρχε τότε ό
πλατύς δρόμος πού υπάρχει σήμερα. Υπήρχε μονάχα έ'να μονοπάτι κοντά στή
θάλασσα καί τό μονοπάτι αυτό ήταν δ μοναδικός (δρόμος πού |όίδηγοΰσε στό
Καρπάσι.
"Οταν ο Πασάς στή Λευκοσία έ'μάθε τό κίνημα τοΰ καλογήρου, έστειλε ' πολύν
στρατόν εναντίον του. Ό Τουρκικός στρατός δοκίμασε νά περάση άπό τό στενό εκείνο
μονοπάτι, γιά νά πάη στόν Άι Λιά, πού ήξερε πώς βρισκόταν δ καλόγηρος μέ τόν στρατό
του. Ό καλόγηρος έστησε καρτέρι στόν Τουρκικό στρατό καί σκοτώθηκαν πολλοί Τούρκοι
άπό τήν επίθεση τοΰ καλογήρου. "Ομως τά υψώματα εκείνα τριγυρίστη,καν άπό τόν
Τουρκικό στρατό μέ αποτέλεσμα, νά σκορπιστούν οί άοπλοι στρατιώτες τοΰ καλογήρου,
καί 6 ίδιος νά πιαστή αιχμάλωτος στήν κορυφή τοΰ ψηλότερου λόφου. Έ'κιεί ύπήρχεν
έ'να μικρό κυπαρίσι καί οί Τούρκοι λυσσασμένοι, αποφάσισαν νά άνασκολοπίσουν εκεί
τόν καλόγηρο. "Εκοψαν λοιπόν τό κυπαρίσι σέ ύψος δυο ανθρώπων, τό πελέκησαν, καί
κάθισαν στήν μυτερή κορφή του τόν καλόγηρο, 'Καί γιά νά τόν 'βασανίσουν περισσότερο,
κρέμμασαν άπό τά πόδια του όσους στρατιώτες είχαν πιάσει αιχμαλώτους μαζί του. "Ετσι
δ καλόγηρος τ' "Λι Λιά βρήκε οίκτρό θάνατο μαζί μέ τούς συντρόφους του. "Ομως τό πελεκημένο εκείνο κυπαρίσσι ξαναολάστησε καί μεγάλωσε καί υπάρχει ώς σήμερα στήν
ΐδια 'έκείνη θέσηι, ή |όποία φέρει άπό τότε τό δνομα: «ΙΒ ο υ ν ό τ α υ κ α λ ο γ ή ρ ο
υ».
"Οταν τόν κάθισαν οί Τούρκοι στόν μάλλο ΐίπε τούτο τό τραγούδι δ καλόγηρος:
(«Πήγαινε 'πέ τής μάνας μου, νά κάμη άλλον Γιάννο, γιατί τόν Γιάννον πού 'καμεν (έκατσαν
τον στό μπάλλο». 'Η μητέρα τοΰ καλογήρου ονομαζόταν Ανθούσα κι' 8 πατέρας του Πέτρος. Τά
σπίτια του υπάρχουν ώς σήμερα κι' Ιίζησε σ' αύ^τά ένας ά|δερ-φότεκνός του μέ τό δνομα . Γ ι
α ν ν α κ ό ς, πού τόν τρόμαζαν οί Τούρκοι τοΰ Καρπασιοΰ, γιατί σκότωσε πολλούς. "Ενας
γυιός τού Γιαν-νακοΰ, δ Παναγής, κ?*.ηρονόμησε. τά σπίτια καί παντρεύτηκε μέ τήν Άρ ε τ
ή πού ζή ακόμα καί διηγήθηκε τήν ιστορία τοΰ καλογήρου. Αυτή αναφέρει πώς, όταν
λειτουργοΰσε ό καλόγηρος στήν εκκλησία, οιί ψαλ-μωίδίες του άκούονταν ώς τό Πογάζι καί
τίς άκουαν οί ταξιδιώτες. ΑΓΙΟΣ ΘΕΟΛΩΡΟΣ == Λίγο άνατολικώτερα άπό τόν "Αγιον Ηλία
τοΰ Καρπασιοΰ εΐναι τό χωριό "Α γ ι ο ς Θ' ε ό δ ω ρ ο ς. ,Μιέ τό δνομα αυτό έ'χοΐμε 5
χωριά στήν Κύπρο. "Ενα στό Καρπάσι, έ'να στήν έπ. Λάρνακος, έ'να στήν έπ. Λεμεσού, έ'να
κοντά στήν Έ$ρύχου, κι' έ'να στή Τηλυριά. Στήν όρθόίδοξη εκκλησία έχομε 32 αγίους
Θεοδώρους. "Ομως οί σπουδαιότεροι είναι δυο, πού (υπηρετούσαν στόν Ρωμαϊκό στρατό, καί
καταδικάστηκαν σέ θάνατο, επειδή παραδέχτηκαν τή, Χριστιανική διδασκαλία κι άρχισαν νά
τήν εξαπλώνουν ανάμεσα στους στρατιώτες. Έκτος όμως
1(2
τών 312 αγίων Θεοδώρων έχομε κι έ'να Κΰπριον Άγιο θεάοωρο πού ήταν σύγχρονος
τοΰ άγ. Ήρακλεΐδίου κι έζησε, στήν Ταμασσό. Σε δ'λη τήν Κύπρο 24 ναοί είναι
αφιερωμένοι στόν άγ. Θεόδωρο.
ΑίΠΟΣ θίΕ|ΡΑΠΩ|Ν = Με τό όνομα αυτό είναι γνωστό ένα άπό τά κράσο
χώρια τής έπ. Λεμεσού, τοΰ οποίου ό ναός είναι αφιερωμένος στόν "Αγιον
θεράποντα. Άλλα ποιος (ήταν δ άγιος αυτός; Κανένας δέ ξέρει τήν πα-
τρίδα του. Ή ιστορία του αναφέρει πώς *ήρθε στήν Κύπρο γιά νά ζήση
σάν ασκητής κι έγινε επίσκοπος σέ μιά πόλη κοντά στή "θάλασσα καί
πιθανό στό Κούριο. Ζούσε στά χρόνια τών Αραβικών έπιΐδρομών, κι δταν
οί "Αραβες μπήκαν στήν πόλη του, τόν συνέλαΐβαν καί τόν αποκεφάλισαν,
τήν ώρα πού λειτουργούσε μέσα στόν ναό. Τό λείψανο του, μέ προσταγή
τοΰ αυτοκράτορα, μεταφέρθηκε στή ΚωνΟπολη ύστερα άπό λίγα χρόνια,
δταν όλοι οί Χριστιανοί, κι εδώ στήν Κύπρο καί στις άλλες ελληνικές
χώρες, τόν ανακήρυξαν ;άγιο. Υπάρχει δμως καί άλλος Κύπριος άγιος
θεράπων, πού τό λείψανο του βρισκόταν στό Τουρκικό χωριό Σ ί ν τ α,
κι' άλλος στόν Λυθροδόντα. ο
ΑΓίΙΟΣ ΘΩΜΑΣ — Τούρκικο χωριό κοντά στήν Αύδήμου. Υπάρχουν 6 άγιοι Θωμάδες καί δέ
ξέρομε ποιος άπό τούς 6 αυτούς ήταν ο πολιούχος τοΰ χωριοΰ αύτοΰ, στόν όποιον
σήμερα δέν υπάρχει ούτε ναός, ούτε σεβασμός προς τον άγ. Θωμά. Στήν Κύπρο ΙΟ1
ναοί είναι αφιερωμένοι στόν άγ. Θωμά. Μπορεί οί περισσότεροι νάναι αφιερωμένοι
στόν απόστολο Θωμά.
ΑΓΙΟΣ ΙΑΚΩΒΟΣ —· Βρίσκεται στά βορειοδυτικά τοΰ Τρικώμου καί είναι Τούρκικο χωριό.
ιΕίναι άπό τά Ελληνικά εκείνα χωριά, πού οί κάτοικοι τους εξοντώθηκαν άπό τούς
Τούρκους, οί όποιοι ήρπασαν καί τά σπίτια καί τά κτήματα τών έξοντωθέντων
Ελλήνων. Άπό τά χωριά αυτά δέν ιέμεινε παρά τό δνομα τού αγίου, στ' όνομα τοΰί
οποίου (ήταν αφιερωμένο τό χωριό. Υπάρχουν δμως σέ άλλα χωριά 11 ναοί,
αφιερωμένοι στόν άγ. ΊάκωΙβο.
Στά 1928 οί Σουηδοί αρχαιολόγοι, πού έκαναν πολλές ανασκαφές στήν Κύπρο, έκαναν καί
στόν "Αγιον Ίάκω'βο ανασκαφές. Ανακάλυψαν τότε μιά παλιά πολιτεία, πού δέ ξέρομε τό
"δνομά της, καί πού κτίστηκε στά 1400 χρόνια προ Χριστού. *Π πολιτεία αυτή ήταν
τριγυρισμένη μέ κάστρο κι οί κάτοικοι της καλοπερνούσαν. ΑΓΙΟΣ ΙΣΙΔΩΡΟΣ = Χωριό τής
έπ. Πάφου κοντά στήν Πόλη τής Χρυ-σοχοΰ. Οί χωρικοί παραμόρφωσαν τό δνομα τού άγιου
αυτού καί τού χωριού, λέγοντας το Ά. ι ς Σ ι ιδ ε ρ ο ς.
Ό άγ. Ισίδωρος έ'ζησε στήν Αίγυπτο άπό τά 370—4,50 μ.Χ. 9'Ε|ζησε εκεί σαν
ασκητής, κι έγραψε πολλά βιβλία, ιμέ τά Ιόποΐα καταπολέμησε τούς αιρετικούς.
ΑΓΤΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ = "Εχομε 4 χωριά μέ τό δνομα αυτό. "Ενα στήν Πιρσιλιά, κοντά στόν
Άγρό, άλλο στήν Πάφο, κοντά στήν Άρμίνου, άλλο στήν Τηλυριά, κι άλλο κοντά στό
χωριό Μαλούντα. Σέ ολην τήν Κύπρο 93 ναοί είναι αφιερωμένοι στόν άγιον Ιωάννη, 11
άλλοι στόν Ιωάννη τόν Πρόδρομο, άλλοι στόν Ίωάννην τόν Εύαγγίελιστή, καί μερικοί
στόν Κ υπ ρ ι ο ν άγιον Ίωάννην τόν Λαμπαδιστή. Στόν άγιον αυτόν είναι αφιερωμένος
ναός στόν άγ. Ιωάννη τής Πιτσιλιάς. Τό χωριό αυτό ονομάστηκε Άγιος Ιωάννης άπβ τό
όνομα τοΰ άγ. Ιωάννη, τοΰ Λαμπαδιστή,
6 όποιος,, ώς τά 170Ι5-μ.Χ. ήταν ό πολιούχος άγιος τοΰ' χωριού. Κατά τό έτος εκείνο
ανακηρύχτηκε πολιούχος άγιος τού χωριού ό Αρχάγγελος Μιχαήλ, ό όποιος ήταν
πολιούχος του γειτονικού χωριού Ά λ, ω* V ά τ ζ ι α, τό όποιον καταστράφηκε άπό
θανατικό στά 1&92. Οί κάτοικοι τού Άγιου Ιωάννη, ύστερα άπό ^μεγάλην πάλη μέ τούς
Κατωμυλίτες, κατάφεραν νά πάρουν τήν εικόνα τού Αρχαγγέλου στό χωριό τους, καί νά
κτίσουν προς τιμήν του νέάν ι'κκλησία, πού υπάρχει ώς σήμερα.
Ό Άγιος Ιωάννης τής Μαλούντας έχει πολιούχο του τόν Ίωάννην τόν Πρόδρομο. Κοντά στό
χωριό αυτό άακαλύφτηκαν τά ερείπια μιας παλιάς πολιτείας, πού οέ ξέρομε τ' ονομά της. Τό
νεκροταφείο τής πολιτείας αυτής ανακαλύφθηκε στά 1883 καί (βρέθηκαν σ' αυτό διάφορα αγ-
γεία, σκολαρίκια καί βραχιόλια τών προχριστιανικών χρόνων. ΑΓΙΟΣ
ΙΚΩ|ΝΣΤΑΐΝ!ΤΙΟΝΪθΣ = "Ενα μονάχα χω,ριό έχομε στήν Κύπρο μέ τό όνομα αυτό. (Είναι
μικρό ορεινό χωριό, κτισμένο στους νοτίους πρόποοΊες τής (Παπούτσας. Τό χωριό πανηγυρίζει
τήν 21 τού Μάη, μέρα πού γιορτάζει ή Εκκλησία μας τόν Μ. Κωνσταντίνο καί τή μητέρα του,
τήν Άγίαν Ελένη. Στήν Κύπρο 19 ναοί είναι αφιερωμένοι στ* όνομα τών άγιων αυτών. ΤΗταν
κι αυτό ένα άπό τά 47 χωριά πού εξουσίαζε τό τάγμα τών Φράγκων μοναχών πού
όνομάζουνταν Ίωαννίτες. ΑΓΙΟΣ ΙΜΑΜ1ΑΣ =Ρ Ό μεγάλος σεβασμός προς τόν άγιο Μάμα
ξαπλώθηκε στήν Κύπρο κατά τό έτος 700 μ.Χ. Έκείην τή,ν εποχή ήσαν στήν ακμή τους οί
τρομερές επιδρομές τών Σαρακηνών στό νησί μας. Ό αυτοκράτορας τού Βυζαντίου Τ ι 'β έ ρ ι ο
ς, γιά νά προφύλαξη τήν Κύπρο άπό τίς επιδρομές τών Σαρακηνών, (έστειλε στρατιώτες άπό
Ιέκείνους πού φύλαγαν τά σύνορα τοΰ Βυζαντινού κράτους άπό τήν Αρμενία ώς κάτω στή
Συρία. Οί στρατιώτες αυτοί ήσαν πολύ γυμνασμένοι στους πολέμους ενάντια στους
Σαρακηνούς, καί πολεμούσαν πάντα μέ αφάνταστη παλη-καριά. Δέν (έλέγοντο δμως
σ τ ρ α τ ι ώ τ ε ς άλίλά ά π ε λ ά τ ε ς = άνθρωποι πού. άπέλαυναν (έΐδιωχναν) τούς
Σαρακηνούς. Οί απελάτες αυτοί είχανε ζωγραφισμένο στό σιδερένιο κοντάρι τους τόν άγ.
Μάμα, πού ήταν πάντα ό προστάτης κι υπερασπιστής τους. Πρώτη φορά στήν Κύπρο οί
άπελάτες αυτοί ονομάστηκαν στρατιώτες, γιατί δ αυτοκράτορας πού τούς έστειλε, πρόσταξε νά
πληρώνουν οί Κύπριοι γιά τή -φύλαξη τους 6 χρυσά νομίσματα δ καθένας, κι ίο φόρος αυτός
ονομάστηκε σ τ ρ α τ ι ά , κι εκείνοι πού τόν έ'παιρναν σ τ ρ α τ ι ώ τ ε ς .
(ΟΙ φύλακες αυτοί τών παραλίων τής Κύπρου έστησαν τό στρατόπεδο τους στοΰ Μόρφου, κι
έκτισαν εκεί τό πρώτο εκκλησάκι, πού τό αφιέρωσαν στόν προστάτη τους άγιο Μάμα. Άπό τότε
ό σεβασμός προς τόν άγιον αυτόν ξαπλώθηκε σ' ολην τήν Κύπρο καί, 66 ναοί κτίστηκαν σέ
διάφορα μέρη προς τιιμήν του. Χωριά, Ινα μονάχα κτίστηκε στ' δνομά του, στήν έπ. Λεμεσού,
πού ό ναός του είναι ένας άπό τούς 66 πού αφιερώθηκαν στόν άγ.Μάμα. Στό άμιαντωρυχείο
τοΰ Τροόδους ήταν άλλοτε κτισμένο μοναστήρι ιμέ τό δνομα του άγιου Μάμα, στή) θέση πού
είναι σήμερα κτισμένος ό ναός τοΰ Πάνω Αμιάντου., ΑΓΙΑ ΜΑΡ)Ι|ΝΑ == Τέσσερα χωριά
έχομε στήν Κύπρο μέ τό δνομα αυτό. "Ενα κοντά στό χωριό Ξύλιάτος μέ τό όνομα Άγια
Μαρίνα τοΰ Ξυλιάτου.
Άλλο κοντά στή Σκιλλούρα μέ κατοίκους Μαρωνίτες, καί δυο στήν έπ. Πάφου, τδ ένα
στήν περιοχή τών Κελοκε(δάρων, καί τό άλλο στήν περιοχή τής Χρυσοχοΰ. Ό
σείβασμός τών Κυπρίων προς τήν αγία Μαρίνα είναι πολύ μεγάλος, καί αχΗό φαίνεται
'άπό τούς 108 ναούς, πού αφιέρωσαν στήν άγίαν αυτήν.
ΑΓΙΟΣ ΙΜΕΡΚΟΥΡΙΟΕ = "Εχομε καί έ'να μοναδικό χωριό στήν (έπ. Πάφου στήν περιοχή τής
Χρυσοχοΰ. Είναι κτισμένο άπό τά Βυζαντινά χρόνια, καί τ' δνομα Μ ε ρ κ ο ύ ρ ι ο ς
μας θυμίζει μιά πολύ οοίραίαν ιστορία.
*0 ιΜερκαύριος ήταν αξιωματικό ς τού Ιουλιανού τού Παραβάτη, 6 οποίος κήρυξε
τόν πόλεμο εναντίον τών χριστιανών (3'60 μ.Χ.) μέ σκοπό νά ζωντανέψη τή θρησκεία
τών 12 θεών τού Όλύμπου. Ό Μερκούριος ήταν χριστιανός, καί ήταν άπό τούς
γενναιότερους στρατιώτες τού Ιουλιανού. "Οταν ό Ιουλιανός πήγε νά πολεμήση
εναντίον τών Περσών καί νικήθηκε σέ μιά μάχη, ερριξε τό (φταίξιμο στόν Μερκούριο,
καί με τό σπαθί του τόν κατάκοψε. Τόση μανία τόν είχε πιάσει.
Τήν νύχτα δ Μ. Βασίλειος φαλ'ερώθηκε στόν ύπνο τού Ίουλιανοΰ καί τού είπε πώς είδε
τήν Παναγία καθισμένη σέ θρόνοΙ καί γύρω της μυριάδες αγγέλων. Σέ μιά στιγμή
πρόσταξε ένα άγγελο νά πάη στόν τάφο τοΰ Μερκούριου, νά τοΰ πη νά σηκωθή, καί νά
θανάτωση μέ τό σπαθί του τόν Ιουλιανό, ο οποίος μισά κι 'ίΕκείνη καί τόν Γυιό της τόν Χριστό. Τό πρωΐ τής επόμενης μέρας δ Ιουλιανός πρόσταξε νά ξαναρ-χίση ή ιμάχη
εναντίον τών Περσών. Γιά νά) δώση θάρρος στοΐυς στρατιώτες του σάν τόν Μ. Αλέξανδρο,
όρμησε πρώτος στή μάχη. Εκεί πού πολεμούσε, ε?)δε ένα στρατιώτη, καθισμένο απάνω
σέ άσπρο άλογο, νάρχεται κατά πάνω του. Πριν προλάβουν νά τόν προφυλάξουν οί
υπασπιστές του, |ό στρατιώτης τόν κτύπησε θανάσιμαμ μέ τό σπαθί του. ΤΗταν βέΐβαιος
πώς ό στρατιώτης εκείνος ήταν δ άγιος Μερκούίρισς.
Ό Ιουλιανός, κτυπημένος θανάσιμα, γύρισε στή σκηνή του καί κατάλαβε πώς δέν
υπάρχει ελπίδα νά γλιτώση άπό τόν θάνατο. Ήταν βέβαιος πώς δ Χριστός ζωντάνεψε
τόν Μερκούριο, πού τόν αγαπούσε, καί τόν έστειλε νά τόν κτυπήση καί νά τόν
θανάτωση. Λυσσασμένος γι* αυτό, πή|ρε στή χούφτα του λίγο αίμα άπό τήν πληγή
του, τό πέταξε απάνω στον αέρα, καί φώναξε μανιασμένος:
«ίΝ ε ν ί κ η κ α ς Χ ρ ι σ τ έ , κ ο ρ έ σ θ η τ ι Γ α λ ι λ α ί ε ! » «ίΣτόν
πόλεμο, πού έστησα Ιέναντίον Σου Χριστέ, ιβγηκε νικητής καί μέ θανάτωσες. Χόρτασε άπό τό
αίμα μου:» Είπε αυτά ιό Ιουλιανός καί πέθανε, κι οί χριστιανοί ανακήρυξαν άγιο τόν
Μερκούριο. ΑΟΠΙΑΝΑ(Π Α = Κοντά στό ακρωτήριο Πηδάλιο, καί στά νότια τών Βαροσιών,
είναι ενα μικρό χωριό μέ τό δνομα Α γ ί α Νά π α. Λέν υπάρχει καμμιά αγία μέ τό δνομα
Ν ά π α. Τό δνομα αυτό δόθηκε άπό τούς παλιούς κατοίκους του μέρους αύτοΰ στήν ,Π α ν
α-γ ί α. "Οταν αυτοί έλεγαν Ά γ ί α ίΝ" ά π α £ννοοΰσααν τήν Παναγία. .
Γιατί δμως έδωκαν στήν Παναγία ενα τέτοιο όνομα;
'Στά παλαιά ιέκεϊνα χρόνια,, πού ιδέν είναι παλαιότερα άπό τήν εποχή τών διωγμών
ιέναντίον τών εΙκόνων κατά τόν 7ον καί 8ον αίώ-να, δλα τά μέρη εκείνα γύρω άπό τήν
4 Αγία Νάπα, ήσαν σκεπασμένα μέ
πυκνά δάση. Στή γλώσσα τών αρχαίων Ελλήνων κάθε δασωμένος τόπος έλέγετο Ν ά π α.
'Εκείνην τήν εποχή (δέν υπήρχε χωριό εκεί πέρα. "Ολα τά νΰρ<ο μέρη ήσαν
ακατοίκητα. Ή αρχαία πολιτεία πού ύπήρχεν εκεί κοντά μέ τό όνομα Θ ρ ό ν ο ι ,
δ'που λατρευόταν ή θεά ' Αφροδίτη στά προχριστιανικά χρόνια, ήταν τώρα
σωρειασμένη σέ ερείπια. Μέ τήν εξάπλωση τής διδασκαλίας τού Χριστού πολλές
αρχαίες πολιτείες εγκαταλείφτηκαν άπό τούς κατοίκους των, γιατί δεν τοβρισκαν
σωστό νά κατοικούν ανάμεσα σέ πολιτείες, γεμάτες άπό ναούς καί αγάλματα τών
αρχαίων θεών. ,-
Τή δασωμένη περιοχή τής Άγιας Ν άπας επεσκέπτοντο μονάχα κυνηγοί άπό
γειτονικά χωριά.
ίΜιά μέρα κάποιοι κυνηγοί 'έφτασαν έκεΐ μέ τά σκυλιά τους. "Ενας λαγός τούς
ξέφυγε, καί τά σκυλιά τόν καταδίωξαν ιώς τήν είσοδο ενός μεγάλου σπηλαίου. Πρώτη
φορά άντίκρυσαν οί κυνηγοί τό σπήλαιον εκείνο, καί σκέφτηκαν νά μπούνε σ' αυτό γιά
νά τό Ιδούν. "Είμειναν έκπληκτοι μόλις μπήκαν, γιατί άντίκρυσαν στή γωνιά του μιάν
ώραίαγ εικόνα τής Παναγίας. Σταυροκοπήθηκαν καί τήν προσκύνησαν μέ σεβασμό.
Κατάλαβαν πώς στά χρόνια τών διωγμών τών εικόνων, κάποιοι εύσείβείί χριστιανοί
πήραν τήν εικόνα τής Παναγίας καί τήν έκρυίψαν εκεί γιά προφύλαξη. Τήν άφήκαν
ο"τό σπήλαιον εκείνο καί τήν ονόμασαν! Π αν α γ ί α ν τ ή ς Ν ά π α Γ , πού
σημαίνει Π α ν α γ ί α τ ο ύ δ ά σ ο υ ς. Μέ τόν καιρό ονομάστηκε Αγία ίΝάπα
γιά συντομία. Οί κάτοικοι γειτονικικών χωριών τιμούσαν τήν εικόνα τής (Παναγίας
καί πή-γαϋναν στό σπήλαιο της καί έκαναν λειτουργία μέ τους παπάδες τους δ'ταν
ήταν γιορτή τής ,Παναγίας.
Τό μέρος εξακολουθούσε νά είναι ακατοίκητο ώς τά χρόνια τών Ένε-τών (1489—
1570). 'Εκείνην τήν εποχή; ένας πλούσιος Ενετός άπό τήν Αμμόχωστο αποφάσισε νά
κτίση (δίπλα άπό τό σπήλαιο τής Παναγίας μιάν έπαυλη γιά νά πηγαίνη εκεί νά κάνη
'έξοχή τό καλοκαίρι. Τέλειωσε τά κτίρια καί φρόντισε κι έφερε (εκεί τό νερό μιας
πηγής), τό οποίον ώς τά σήμερα τρέχει δροσερό στήν αυλή τών κτιρίων. Μ'έ τό νερό
αυτό πού μαζευόταν σέ μιά δεξαμενή δίπλα άπό τά κτίρια, άρχισε νά ποτίζη τούς
κήπους πού δημιούργησε, καί κατοίκησε εκεί γιά πάντα. Τόν βρήκε δμως ενα μεγάλο
κακό. Ή μονάκριβη κόρη του πέθανε καί τήν έθαψε στή μέση της αυλής πού
περικλείουν τά κτίρια, σέ μιά πέτρινη λάρνακα, πού είναι τώρα πεταμένη εκεί. Σέ
λίγον καιρό τόν Ιβρήκε δεύτερο μεγάλο κακό. Οί Τούρκοι πήραν τήν Κύπρο (16171)
καί καταδίωξαν αλύπητα τούς Ενετούς καί τούς Φράγκους. Έτσι |ό Ενετός εκείνος
αναγκάστηκε νά φύγη άπό τήν Κύπρο. *Η έπαυλη του μαζί μέ τά γύιρω κτή^-ματα 13
πέρασαν στήν εξουσία του Αρχιεπισκόπου τής Κύπρου, καί ώς τά σήμερα αποτελούν
ιδιοκτησία τής Άρχιεπισκοηής.
Τό μέρος έμεινε ακατοίκητο καί χωριό δέν υπήρχε εκεί. Στό μεταξύ
εγκαταστάθηκαν στά κτίρια ορθόδοξοι μοναχοί, οί οποίοι καλλιεργούσαν τά κτήματα
καί ζούσαν άπό τά εισοδήματα τους
Τό σημερινό χωριό κτίστηκε πριν 200 περίπου χρόνια, καί πρώτοι οικιστές του
ήσαν 20 άντρες, πρόσφυγες άπό τή Θεσσαλονίκη, μέ αρχηγό τόν ΝιΙΚΟΛΑΟιΝ
ΚΈΜΙΤΖΗΝ. Είχε πλακώσει στή Θεσσαλονίκη τό θανατικό κι οί 20 Θεσσαλονικείς γιά
νά γλιτώσουν μπήκαν σ' ένα καράβι κι έφτασαν στον όρμο τής Άγιας Νάπας. "Αλλοι
Ιδούλευαν στή θάλασσα •ψαρεύοντας, κι άλλοι στά κτήματα τών καλογήρων. Σέ λίγους
μήνες πέθαναν οί 18 άπό τό θανατικό, γιατί είχαν «φέρει μαζί τους τήν άρρώ-
στεια.Γλίτωσαν μονάχα δυο, ό αρχηγός τους ΝΙΚΟΛΑΕ ΚΕ)ΜΊΤΖΗ|Σ κι ;ό γυιός του,
ό ιόποΐος «παντρεύτηκε μέ μιάν κοπέλα άπό τήν Π αναγιάν τής Πάφου καί γέννησε
τρία παιδιά, τόν Μ'άρίκο, τόν ΓεωρκάτΙζγ^ καί τή Χριστίνα. Αυτοί αποτέλεσαν τήν
πρώτην οικογένεια τής Αγίας Νά-πας κι ιέκτισαν τό πρώτο σπίτι τού χωριού. <Με τόν
καιρό κτίστηκαν κι άλλα σπίτια καί τό χωριό μεγάλωσε.
ίΕίΓναι ξακουσμένο χωριό σέ όλην τήν Κύπρο γι άτά περίφημα άμπελο-πούλια του, τά
πρώιμα λαχανικά του καί τά ψάρια του. ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ == "Εχομε στήν Κύπρο
τρία χωριά μέ τό όνομα αυτό. "Ένα στήν έπ. Πάφου, στό (όποιον κατοίκησαν Τούρκοι
άπό τά χρόνια τής Τουρκοκρατίας. "Αλλο στήν (έπ. Αμμοχώστου, κι άλλο στήν κοιλάδα
τής Σολιάς, κοντά στή Σκουριώτισσα. Στόν μεγάλον αυτόν άγιον οί Κύπριοι άφέρωσαν
79 ναούς, άλλά μονάχα 3 χωριά αφιερώθηκαν αχ9 δνομά του. "Εκτισαν δμως καί δυο
μοναστήρια, πού σο')ζονται ώς σήμερα. "Ενα κοντά στό χωριό Κακοπετριά, κι ενα στό
Άκρωιτήρι, δίπλα άπό τήν Αλυκή τής Λεμεσού, εκεί ακριβώς πού οί Άγγλοι έκαναν μιά
μεγάλη στρατιωτική άκριΙβώς πού οί "Αγγλοι έκαναν μιά μεγάλη στρατιωτική βάση.
Τό μονα-ιβάση. Τό μοναστήρι αυτό είναι τό αρχαιότερο τής Κύπρου, άφοΰ υπήρχε στά
χρόνια πού ήταν διοικητής τής Κύπρου δ Κ α λ σ κ α ι ρ ο ς , τόν ΐδποΐ-ον έ'στειλεν ό
Μ. Κωνσταντίνος καί διοικούσε τήν)ΙΚίύ'προ άπό τά 306-333 μ.Χ. Εκείνα τά χρόνια,
αναφέρει ή παράδοση, ο τόπος είχε γεμίσει άπό φαρμακερά φίδια, κι δ Καλόκαιρος,
γιά νά τά εξόντωση, έφερε 1000 γάτους, τούς οποίους πήρε στό μοναστήρι τού Άγ
Νικολάου. Άπό τότε ακριβώς τό διπλανό του μοναστηριού ακρωτήρι πήρε τό δνομα
Γ ά τ α . Ό Κα-λόκαιρος πλήρωνε άπό τό δημόσιον ταμείο μερικά χρήματα στους
μονα- Χ χούς, γιά νά τρέφουν τούς γάτους εκίείνους, ώστε νά μή σκορπιστούν καί νά
πάνε μακριά. "Επρεπε νά μείνουν Ιέκεΐ, γιά νά καθαρίσουν τόν τόπο άπό τά φοιβερά
θεριά, πού ήσαν τόσα πολλά σ' εκείνα τά μέρη, καί τόσο μεγάλα, ώστε νά μή μπορή νά
περάση άπ' ιέκεΐ άνθρωπος ή ζώο καί νά μή θανατωθή. Οί χίλιοι εκείνοι γάτοι έκαναν
κατοικία τους τό μοναστήρι, καί σέ λίγα χρόνια καθάρισαν τήν περιοχή άπό τά
φαρμακερά φΟδια. Τό φαγητό τους τό έπαιρναν στήν αυλή τού μοναστηριού. Οί
μοναχοί βαζαν τό φαγητό μέσα σέ ξύλινα σκαφι&δια, πού ήσαν κυκλικά τοποθετημένα,
καί κτυπούσαν τήν καμπάνα τού μοναστηριού πρωί καί βράδυ. Οί γάτοι είχαν
συνηθίσει ώστε, μέ τό κτύπημα τής καμπάνας, νά μαζεύουν-δλοι στήν αυλή τού
μοναστηριού καί νά τρώνε. "Υστερα σκορπίζουν-ταν στά γύρω δάση, κι'
έξακολουοθοΰσαν τήν καταίδίωξη τών φιδιών.
Οί ψαράδες, δσα ψάρια ψάρευαν τήν ήμερα του Άγιου Νικολάου, τά χάριζαν
στό μοναστήρι, γιατί πίστευαν πώς αλλιώς δέ θά τούς βοηθούσε ό Άγιος
ιΝικόλαος νά πετύχουν τίς άλλες μέρες του χρόνου. Τό μοναστήρι αυτό
ερημώθηκε στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας.
Τό χωριό " Α γ ι ο .ς Ν ι κ ό λ α ο ς τής Σόλιάς δέν είχε αυτό τό
δνομα άπό τήν άρχή. "Ενα θαύμα δμως τοΰ αγίου Νικολάου έκανε τούς
κάτοικους νά δώσουν στό χωριό τους αυτό τό δνομα. ♦
"Ενας γεωργός μια μέρα, ζευγαρίζοντας τό χωράφι του, συνάντησε μιά
(δυσκολία. Τ'ό ύνί του άίλετριοΰ του πιάστηκε κάτω από (μια μιεγάλη πέτρα.
(ΜΕ την άξίνα του <ό γεωργός ξέθαψε την πέτραι και την έβγαλε στήν
επιφάνεια του χωραφιού. 'Είκεΐ πρόσεξε πού ή πέτρα ,&ΐχε μια τρυπά από τη
μιά της άκρη ίσα μέ την άλλη, καμωμένη ξεπΙίτηιδίες. Ό γεωργός σκέ'φτηκε
πώς μιά τέτοια πέτρα του είναι χρήσιμη καί, ξεκινώντας τό απόγευμα για τό
σπίτι του, την κουβάληησε στην αυλή του. Πέρασε από ιήν τρύπα τό σκοινί του
(βοδιού του καί τ$δεσε (εκεί. Τ'ό πρωΐ πού ξύπνησε, β-ρηκιε πεθαμένο τό βόΊδι
του και <φώναξε τούς γείτονες γιά να τούς πή πώς μπορεί νάπαυ^ε τό βόδι του από την πέτρα, γιατί μπορούσε νάναι δαιιμανοκαβαλλικεμένη. ΟΙγείτονες
είπαν πώς τό βόδι πέθανε άπό κάποιο χόρτο, καί οχι άπό την πέτρα. Ωστόσο ό
γεωργός (επέμενε, ώσπου ιμιά μέρα, ένας γέρος του! είπε, πώς αυτό πού Ιεπαθε,
είναι "θαύμα του αγίου Νικολάου, γιατί είχεν ακούσει άπό τον παππού του, πώς
στό μέρος εκιεΓνο βρισκόταν ή «εκκλησία του αγίου Νικολάου πού
καταστράφηκε άπό τούς Εαρακηνούς.
Ό γεωργός άρχισε -να υποψιάζεται πώς δ γέρος μπορεί ναχη: δίκιο. "Ενα ,ΣάβΙβατο
(βράδυ -φάνηκε στον υπνο του δ άγιος [Νικόλαος καί του είπε πώς, ίεκέΐ πού βρήίκε
την πέτρα, είναι ^ εκκλησία του βαμμένη βαρεία, καί πρέπει νά σκάψη νά την Ιβρη.
Ό γεωργός εκείνος, την Κυριακή πού πήγε στήν έ'κκλησία, υστέρα άπό τή λειτουργία,
ανάφερε στους χωριανούς του το όραμα πού είδε, καί τούς παρακάλεσε νά πάνε μαζ'
του νά σκάψουν καί νά βρούνε την ιέκκλησία. Εκείνοι τον (ακολούθησαν και, προτού
Ιδύση Ιό ήλιος ,βρήκαν τούς τοίχους του ναου. Εξακολούθησαν τό ξέχωμα καί
ξέθτχψαν οΐλόκληρον τον ναό μέ ό'ρ-θιους τούς τοίχους (ως τή ■μέση, καί
ζωγραφισμένους. Απάνω σ' ενα τοίχο ήταν ζωγραφισμένος ολόσωμος ό άγιος Νικόλαος.
Οί χωριανοί αποφάσισαν τότε νά κτίσουν στήν ίδια -θ-έση τήν εκκλησία του άγιου καί
νά ονομάσουν τό χωριό τους "Α γ ι ο ν Ν ι κ ό λ 'α ο·. ΑίΓΙΟΙ ΟΙΜΟΛΟΓΉΙΤΚΣ = Τό
δνομα αυτό δό-θηκε φό πιό κοντινό προάστειο τής Λευκοσίας, τό όποιον τώρα είναι
ενωμένο μέ αύτη,. ιΣ'τά χρόνια τά παλιά οΙ "Αγιοι 'Ομολογητές αποτελούσαν σπουίδαϊο
μέρος τής αρχαίας πολιτείας Λ ή ιδ.ρ α ς. [Στά χριστιανικά χρόνια, πού χωρίστηκε ιάπό
τήν παλιά πολιτεία, γιατί έμεινε1 Ιέ'ξω άπό τά κάστρα της (ΈΙνετοί Ιΰ'όΤ) σχημάτισε
χωριστόν συνοικισμό, του οποίου ο| κάτοικοι έκτισαν ναό προς τιμήν τών τριών Άγιων
'Ομολογητών, χοΰ, Γ ο υ ρ ί α, του 2 α μ ω ν ά καί του Ά Ιβ ίΐβ ο υ. Κι οί, τρεις αυτοί
άγιοι είζησαν στά τέλη τοΰ" 3ου αιώνα μ.ίΧ. τον καιρό του Ρωμαίου αυτοκράτορα ίΔ ι
ο· κ λ η τ ι α ν ο υ. 'Ο (Παυρίας
•κι ό Σαιιωνάς υ^ανατώ-θ^καν άπό τον Διοκληΐτιανό, γιατί παρακινούσαν τούς
(άνθ-ρώ'πους νά μή κάνουν -θυσίες στά είδωλα, στους ψεύτικους θεούς.
'Ο "ΑΐβιΙβος >θ·ανατώίθηκε άπό τον ύτοκράιτορα του Βυζαντίου Λ ι % (-ν ι ο ,
γιατί γύριζε στά χωριά καί ΐδίδασκε τούς κατοίκους τή Χριστιανική
(διδασκαλία. Καί οι τρεις ονοιμάστηκαν Ό μ ο λ ο γ η τ έ ς, γιατί ομολόγησαν
καί δεν άρνή:θηκαν πώς είναι χριστιανοί. Κάτω ιάπό τον ναό τους ύπάρχιει
σπήλαιο, χωρισμένο σε 4 μέρη, καί τό κάθε μέρος Ιεχει μάκρος 6 πόδια. ΕΓναι
φανερό πώς τό σπήλαιον αυτό δεν ήταν παοά ενας οΓικο-γενειακός τάφος τών
Ρωμαϊκών χρόνων. Αυτό σημαίνει πώς τό μέσος ήταν κατοικημένα οτά Ρωμαϊκά
χρόνια, κι οί κάτοικοι είχαν ιέκεΐ τό νε-κροταφεΐον τους, στήν άκρη τοΰ
συνοικισμού τους, πού τό έ'σαφος είναι βραχώδες, κατάλληλο γιά νά σκάβουνται
σ' αΐ'τό τάφοι, όπως και αντίκρυ στους λόφους τής Άγιας Παρασκευής, πού ήταν
ή νεκρόπολις τής ΛήΙδρας.
Ή ονομασία Άγιοι Όμολογητές φαίνεται πώς είναι νεώτερη καί δόθηκε στόν
συνοικισμό μετά τήν Τουρκικήν κατάκτηση,, πού κτίστηκε κι ό ναός τών τριών αγίων.
Σέ παλαιότερα χρόνια ιό συνοικισμός ονομαζόταν Μ! α ν τ ε ί α (ή), καί α' ένα ύψωμα
τού συνοικισμού αύτοΰ έστησε δ ιΛαλά Μουσταφάς στά 1570 τόν πρώτον πύργο μέ τά
κανόνια του γιά
τήν πολιορκία τής Λευκοσίας. Το ύψωμα αυτό "θά ήταν ασφαλώς ή ανατολική πλευρά
τού λόφου τού άγ. Γεωργίου, ό όποιος απλώνεται άπό τή λέσχη τών κυβερνητικών
υπαλλήλων ώς τή διασταύρωση τών οδών Πα-
οιάδου καί Λεωφόρου Διγενήί, αντίκρυ τοΰ ξενοδοχείου Ά σ τ ό ρ ι α. Στήν περιοχή
μεταξύ τ η ς διασταύρωσης τών οδών αυτών καί τοΰ ξενοδοχείου Κ λ ε ο π ά τ ρ α ,
στήν οποίαν τό έδαφος είναι ψηλότερο άπό τήν περιοχή τοΰ Κ ο υ π α τ ι ο ύ , καί
ολοένα ψηλώνει προς τόν λόφο, θά απλωνόταν ό παλιός συνοικισμός Μαντεία, καί σέ
τούτο τό ύψωμα έστησε τόν πρώτο πύργο του ό Λαλά Μουσταφάς γιά τήν πολιορκία
τής Λευκωσίας. Ή απόσταση άπό τά τείχη δέν ήταν μεγαλύτερη άπό 140 Ιόργυιές,
αναφέρει ιό Κυπριανός. Ό δεύτερος πύργος μέ τά κανόνια στήθηκε, στήν κορυφή τοΰ
λόφου, πάνω άπό τό κτίριο τοΰ Συλλόγου τών κυβ. ύπαλλήΐλων ,πού λεγόταν τότε
λόφος τοΰ άγ. Γεωργίου, επειδή εκεί έκτισε ή Ελληνίδα βασίλισσα τής Κύπρου Ελένη
Παλαιο-λογίνα τό μοναστήρι τοΰ άγ. Γεωργίου τών Μαγκάνων στά 14Ι58, πού πήραν
τήν Πόλη οί Τούρκοι. Τό μοναστήρι μέ τούς μοναχούς του βρισκόταν στήν Πόλη.
Μετά τήν άλωση, αναγκάστηκαν νά καταφύγουν στήν Κύπρο, καί μέ τή βοήθεια τής
βασίλισσας νά κτίσουν έδώ τό μοναστήρι τους μέ τό ϊδιο όνομα. Τό μοναστήρι αυτό
καταστράφηκε μαζί15
μέ πλήθος άλλων ναών στά 1ΐ5ι6ι7, πού οί Ενετοί συμμάζεψαν τά τείχη τής Λευκοσίας
κι άφήκαν έξω |άπό αυτά ναούς, μοναστήρια καίΐ σπίτια. Οί κάτοικοι, φυσικά,
αναγκάστηκαν νά καταφύγουν εντός τών τειχών γιά ασφάλεια καί νά εγκαταλείψουν
τά εξω τών τειχών σπίτια τους. Τότε πιθανόν νά διαλύθηκε καί ό παλιός συνοικισμός
πού έφερε τό δνομα Μ α ν τ ε ί α , καί αργότερα νά ξανακτίστηκε στή σημερινή θέση
τών Άγ. Όμολογητών μέ τόν ναό καί τό καινούριο του όνομα. Άλά γιατί νά είχε τέτοιο
όνομα ό παλιός συνοικισμός ;
*Όπως αναφέραμε καί άλλοτε στά προχριστιανικά χρόνια ήταν έκεΐ
ναός τοΰ Απόλλωνα καί επειδή σέ κάθε ναόν τοΰ Απόλλωνα λειτουργούσε καί
μ α ν τ ε ΐ ο ν , είναι πιθανόν δ συνοικισμός εκείνος νά είχε άπό τούτη τήν αιτία τό
δνομα Μ α ν τ ε ί α, επειδή γίνουνταν έκεΐ μ α ν τ έ-μ α χ α, δηλ. εξασκούσαν στό
μέρος α#τό τή τέχνη τής μαντείας. Ό Λαλά Μουσταφάς έστησε καί άλλον πύργο ιμέ τά
κανόνια του πάνω άπό τό παλιό νεκροταφείο, καί άπό τόν πύργον αυτόν έΐδινε
διαταγές στους στρατιώτες του πού κτυπούσαν ιάπ' έκεΐ τόν προμαχώνα τοΰ Παΐ-
0 α κ τ ά ρ η. Στόν πύργο τής Μαντείας έβαλε αρχηγό τόν Μ ο υ ζ α φ έ ρ π α σ ά ν καί
πτυποΰσε τόν προμαχώνα τού Δημαρχείου, καί στόν πύργο του ιάγ. Γεωργίου ®βαλε
τόν ιΔ ε ρ β ί ς Π ά σ α , πού κτυπούσε τον προμαχώνα πού συνορεύει μέ τον
κινηματογράφο %ΪΙ 'α λ λ ά ς». ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ = ?Ηταν, οπως ξήρομίε;, |6 Ιδρυτής
της ΈΙκκλησίας της Κύπρου μαζί μέ τον ΙΚύπριον άπ. Βαρνάβα. Καί οδμως ενα
μονάχα χωριό στους πρόποδες της! Παπούτσας, κατά τά νότια, κτίστηκε στ' όνομα του.
Οι πρώτοι οικιστές τους ήσαν βοσκοί πού είχαν μεγάλα κοπάδια καί τά έβοσκαν ιμέσα
στά πυκνά καί ιώοαΐα βάση τής Παπούτσας τά οποία υπήρχαν άλλοτε ^κεΤ. Άπό τά
χρόνια τής Τουρκοκρατίας άρχισαν νά κα-ταστρεΊφουνται τό δάση αυτά, καί σήμερα
ίδέν υπάρχουν στο πελώριο όουνό τής ιΠαπούτσας παρά χαμόκλαδα. ?Ηταν καί τούτο
ενα άπό τά χωριά πού παραχωρήθηκαν στους Φράγκους μοναχούς τοϋ τάγματος του άγ.
Ιωάννου.
ΑΓΙΟΣ ΣΕΡΓΙΟΣ — Χωριό τής έπ. Αμμοχώστου, γειτονικό τής αρχαίας Σαλαμίνας.
Κτίστηκε άπό τά Βυζαντινά χρόνια προς τιμήν τών άγ. Σ ε ρ γ ί ο υ καί
Β ά κ χ ο υ , οί όποιοι ήσαν στρατιώτες καί θανατώθηκαν στή Συρία τον 3ον
α'ιώνα μ.Χ. στις 7 του Όκτώίβοη, γιατί παραδέχτηκαν τή χριστιανικήί
(διδασκαλία. Προς τμήν των ό Ιουστινιανός έκτισε ενα ωραιότατο μικρόν ναό
στήν Κων)λη. Υπάρχει ως σήμερα ό ναός αυτός, μά Ιδταν πήρανε τήν Πόλη οί
Τούρκοι τον έκαναν τζαμί, καί τον λένε τώρα ΐ Κ σ υ τ ^ ο κ ' Α γ ι ά Σ ο φ ι ά =
Μικρή, Αγία Σοφία. Βυζαντινός είναι καί Ιό ναός πού· κτίστηκε προς τιμήν τών
*Αγίων αυτών στον Άγιον Σέργιο τής Κύπρου.
Τό χωριό του Άγιου Σεργίου αναφέρεται στή>ν Ιστορία της Φραγκοκρατίας. "Οπως
είναι γνωστόν άπό τήν ίστορία, οί Γενουάτες κατάφεραν νά κάνουν δική τους τή
Αμμόχωστο στά 113174, καί νά μαζεύουν αυτοί, δλους τούς φόρους, πού πλήρωναν οί
έμποροι γιά τά αμέτρητα εμπορεύματα, πού έφταναν ιστό λιμάνι της .Αμμοχώστου.
Εκείνα τά χρόνια ένας Φράγκος φεουδάρχης ,πού λεγόταν Πέ-τ ρ ο ς, είχε τόν
πύργον του κτισμένο στον "Αγιο Σέργιο. Ό φεου/δάρ-χης αυτός, θέλοντας νά
κάνη δύσκολη τή ζωή τών Γενουατών μέσα στήν Αμμόχωστο, πήγε σε ολα τά
γειτονικά χωριά καί μάζεψε καμπόσους χωρικούς, τούς οποίους πλήρωνε, καί
τούς έ'βαλε νά προσέχουν σέ δλους τούς δρόμους, πού οδηγούσαν στήν πόλη. Σέ
δλους αυτούς παράγγειλε νά <έμ-ποίδίζουν κάθε χωρικό, πού πήγαινε στήν
Αμμόχωστο μέ τά ζώα του φορτωμένα τρόφιμα. Έτσι τά τράφΐιμα στήν
'Αμμόχωστο λιγόστευαν άπό μέ-;ρα σέ μέρα, χωρίς νά ξέρουν οί Γενουάτες τήν
αιτία. Οί χωρικοί πού μάζεψε ιό φεουίδάρχης Πέτρος, κάθε νύκτα πήγαιναν στά
σπίτια τους κι Ερχόντουσαν τήν άλλη μέρα, ό ^διος *δέ πήγαινε, τήν νύκτα στον
πύργο του, στον "Αγιο Σέργιο. Τό σχέδιο του όμως προδώθήκε καί, μιά νύχτα οί
Γενουάτες, πήγαν κρυφά μέ Ιδικούς τους στρατιώτες στον "Αγιο· Σέργιο καί
θανάτωσαν τόν φεουδάρχην εκείνο. Έτσι οί χωρικοί /εξακολούθησαν νά
κουβαλούν τρόφιμα στήν Αμμόχωστο.
Κοντά στόν "Αγ. Σέργιο είναι μιά τοποθεσία μέ τό δνομα " Α γ . Π
ά π π ο ς . Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας ήταν έκεΐ χωριό, καί: πολιούχος
άγιος του χωριού αυτού ήταν ιό άγιος /Πάππος, ό οποίος ήταν επίσκοπος στους
Χύτρους καί πήγε στήν Κωνστάντια >μάζί μέ τούς άλλους επισκόπους γιά
νά.ψηφίσουν επίσκοπο τής πόλης εκείνης. Έφτασίε τότε στήν Κωνστάντια ό
άγ. 'Επιφάνιος, κι ό Πάππος επέμενε καί ψήφισαν όλοι τον άγ. Έπιφάνιο
επίσκοπο τής Κωνστάντιας στά 369 μ.Χ. ΑΓΙΟΣ Σ:
ΥΐΜίΕΩΝ == Χωριό τοΰ Καρπασιοΰ τό ιόπαΐον έγινε Τούρκικο άπό τίς αρχές τοΰ, 18ου αιώνα, όπως καί
άλλα χωριά του Καρπασιοΰ, ό Άγιος Ιάκωβος κι ό Άγιος Ανδρόνικος, πού
είδαμε. Τό χωριό αυτό, κτισμένο άπό τά (Βυζαντινά χρόνια, εΐχε πολιοΰχον
άγιο τόν ασκητή Συμεών, ι& όποιος έζησε τόν 6ον αιώνα απάνω σ' έ'να στύλο
ιέ'ξω άπό τήν Αντιόχεια κι ονομάστηκε Στυλίτης. 01 Κύπριοι έκτισαν προς
τιμήν του 16 ναούς άπό τά χρόνια εκείνα, κι έ'να μονάχα χωριό μέ τόνομά του,
καί αυτό Τούρκικο σήμερα, γιατί οί "Ελληνες κάτοικοι του εξοντώθηκαν άπό
τούς Τούρκους.
ΑΓΙΟΣ ΣΟΖΟΜΕΙΝΟΕ' = Στήν δεξιάν δχθη τοΰ Γιαλιά ποταμού αντίκρυ τοΰ χωριού Π
οταμιά, είναι τό χωριό μέ τό δνομα Ά γ ι ο ς Σ ω ζ ό μ εν ό ς . Οί περισσότεροι
κάτοικοι του είναι Τούρκοι, βπως καί στό διπλανό χωριό, τήν Ποταμιά. Ή εύφορη γή
τών χωριών αυτών τράβηξε τήν προσοχή τών Τούρκων άπό τήν αρχή τοΰ /ερχομού των
στό νησί μας. Τό χωριό *Άγιος (Σωζόμενος κτίστηκε ιέκεΐ μετά τόν 1ί2ον αιώνα π;ρός
τιμήν τοΰ άγ. Σωζόμενου ,'ό όποιος άσκήτεψε ιέκεΐ κατά τόν 12ον αιώνα, μέσα σ' ένα
σπήλαιον στή ρίζα ενός πελώριου βράχου. Ό άγιος Σωζόμενος ήταν έ'νας άπό τούς 300
ξένους αγίους πού 'βρήκαν καταφύγιο στήν Κύπρο, δταν δ Σουλτάνος τής Αιγύπτου
Σαλαδίν είχε κυριεύσει τήν Παλαιστίνη στά 1.187 μ.Χ., πού ήταν γεμάτη ασκητές.
ΑΓΙΟΣ ΤΎίΧΩίΝΑΣ = "Ενα μίλι βορειότερα άπό τά ερείπια τής αρχαίας Άμα-
θούντας, κοντά στή Λ/εμεσό, είναι τό χωριό "Α γ ι ο ς Τ ύ χ ω ν α ς. Τό χωριό αυτό
κτίστηκε άπό πέτρες, πού κουβαλήθηκαν άπό τήν άρχαίαν Άμαθούντα, ή ΐόποία
καταστράφηκε οριστικά στά 1.1*91, πού κυρίευσε τήν Κύπρο ιό βασιλιάς τής Αγγλίας
Ριχάρδος ό ΑεοντάΟυμος. Τό χωριό κτίστηκε μετά τήν καταστροφή, τής Άμαθούντας
υπό τοΰ Ριχάρδου. Στό καινούργιο χωριό πού κτίστηκε άοίφαλώς άπό κατοίκους τής
Άμα-θούντας, άφοΰ εγκατέλειψαν τήν πόλη τους, δόθηκε τό δνομα τοΰ αγίου Τύχωνα,
ό όποιος (ήταν πολύ αγαπητός στους κατοίκους.
Ό άγιος Τύχωνας είναι (ό δεύτερος επίσκοπος τής Άμαθούντας. ι
Η απέραντη
καλοσύνη του προς τούς φτωχούς, τούς οποίους βοηθούσε κάθε μέρα, ή αγιασμένη
ζωή του, καί τά πολλά θαύματα πού έκανε συχνά, έγιναν αιτία νά κερδίση τήν
απεριόριστη εκτίμηση, αγάπη καί σειβασμό τών Άμαθουσίων. 'Ο σεβασμός αυτός
μεταδιδόταν άπό γενιά σέ γενιά επί πολλούς αιώνες, κι δταν ακόμα καταστράφηκε
ή Άμαθούντα. "Ενα άπό τά πολλά θαύματα τού αγίου Τύχωνα (είναι καί τούτο:
(Μιά Κυριακή! λειτουργούσε στόν ναό τής πόλης, πού ήταν γεμάτος άπό
χριστιανούς, οί όποιοι παρακολουθούσαν τή λειτουργία. "Ενας μεγάλος θόρυβος
φωνές, τραγούδια καί χοροί έκαναν τούς χριστιανούς νά βγουν άπό τόν ναό, νά
δουν τί συμβαίνει. ΤΗταν μιά μεγάλη πομπή Άμαθουσίων ειδωλολατρών, οί
ιδποΐοι γιόρταζαν μιά γιορτή τής Αφροδίτης. Κρατώντας στήν αγκάλη τους τό
άγαλμα τής θεάς, έκαναν παρέ^-λαση έξω άπό τόν ναό, χορεύοντας καί
τραγουδώντας. Ό Τύχωνας βγήκε αμέσως στή θύρα τού ναού καί φοιναξε στους
ειδωλολάτρες πώς κάνουν μεγάλην αμαρτία μπροστά στόν Θεό, δείχνοντας
σεβασμό στά είδωλα.
Εκείνη τή στιγμή τό άγαλμα τής Αφροδίτης, καμωμένο άπό μάρμαρο, έ'λυωσε κι 'έ'γινε
χώμα. Οί ειδωλολάτρες τρόμαξαν. Χλωμοί άπό φόβο μπήκαν δλοι στον ναό, καί ζήτησαν
τή βοήθεια του άγ. Τύχωνα, ό όποιος τους δίδαξιε τή χριστιανική διδασκαλία καί τούς
«βάφτισε όλους.
Όταν ,ό άγ. 'Τύχωνας πέθανε, οί Άμαθούσιοι τόν τίμησαν σάν άγιο καί στή θέση πού
τόν Ιεθαψαν έ'κτισαν ναό, χαρισμένο στ' όνομα του, κι άρχισαν νά γιορτάζουνε τή μνήμη
του στις 16 Ιουνίου, μέρα πού πέθανε. Τά λείψανα του φυλάγουνται χρόνια μέσα στό ναό
του, κι έκαναν πολλά θαύματα. Μιά μέρα άγνωστοι άνθρωποι τάκλεψαν άπό τόν ναό καί
τάριξαν στή; θάλασσα. Ί? όνομα όμως του αγίου δέ χάθηκε, γιατί οί τελευταίοι
Άμαθούσιοι, φεύγοντας άπό τήν 'έρειπωμένην πια πολιτεία, θεώρησαν καθήκον τους, δχι
μόνον νά κτίσουν καινούριο ναό στ' όνομα του άγιου, άλλα καί νά δώσουν στό χωριό τους
τ' ονομά του, καί νά τόν Ιάνα^ηρύξουν πολιούχο τους.
ΑΓΊΑ ΦΥΛΑΞΗ ( ή ) = Τό γνωστόν προάστειο τής Λεμεσού, τό οποίον ονομάστηκε έτσι, γιατί
όταν πρωτοκτίστηκε, οί κάτοικοι αναγνώρισαν ώς πο-λιούχον του χωριού τους τήν
ΙΓαναγίαν. Αυτή είναι ό φ ύ λ α κ α ς του χωριού, καί τέτοιαν τή θεωρούν οί κάτοικοι
καί σήμερα. Οί χωρικοί κουτσούρεψαν τ' όνομα του χωριού αύτου καί τό λένε Ά γ ί α
Φ ύ λ α .17
ΑΓΙΌΙΣ ΦΩΙΤΦΟΣ = ( ό ) = Στά δυτικά του χωριού Γαλαταριά τής επ. Πάφου είναι τό μικρό
χωριό " Α γ ι ο ς Φ ώ τ ι ο ς. Τό χωριό αυτό μέ τις 83 του ο'ικογένειες κτίστηκε στά
χρόνια της Τουρκοκρατίας. Αρχικά τό χωριό ήταν κτισμένο νοτιότερα, στήν ίδια θέση
πού είναι σήμερα τό Τούρκικο χωριό Φ ά λ ι α ."Οταν στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας
κατέλα'βον τό χωριό οί Τούρκοι, κι άρπαξαν καί τά κτήματα άπό τούς κατοίκους, οί "(Ελ-
ληνες κάτοικοι αναγκάστηκαν νά φύγουν, καί νά κτίσουν νέο χωριό βορειότερα, σέ μιά
(δασωμένη άπό βαλανιδιές τοποθεσία, δπου βρίσκουνταν τά ερείπια 'ένός μοναστηριού μέ
άγνωστο Ονομα. Εκεί έκτισαν καί τήν εκκλησία τους, τήν οποίαν αφιέρωσαν στον "Α
γ ι ο Φ ώ τ ι ο πού γιορτάζεται στις 12 Αύγουστου.
ΑΓΙΟΣ ΧΑΡΙΤΩΝ (ό) = Τούρκικο χωριό στά ανατολικά τής Κυθρέας. Κτίστηκε, άπό τά
Βυζαντινά χρόνια, κι ή εκκλησία του αφιερώθηκε στον α γ. Χ α ρ ί τ ω ν α, ό ιόποΐος
θανατώθηκε στά 2'7!
4 μ.Χ., γιατί αρνήθηκε νά θυσιάση στά ιείδωλα καί ν' αποκήρυξη τή
χριστιανική διδασκαλία. Στό χρόνια τής Τουρκοκρατίας τό χωριό έπεσε στά χέρια τών
Τούρκων, κι οΐί "Ελληνες κάτοικοι του, άλλοι έφυγαν κι άλλοι άλλαξοπίστησαν, όπως
συνέβη καί σέ πολλά άλλα χωριά.
ΑίΓΡΟΛΑΐΔΟΥ ( ή ) = Τούρκικο χωριό στήν κοιλάδα τής Σολιάς. Τό χωριό αυτό υπήρχε στά
χρόνια τής Φραγκοκρατίας, καί ήταν ενα άπό τά 47 χωριά, πού οί Φράγκοι βασιλιάδες
τής Κύπρου παραχώρησαν στό τάγμα τών Ίωαννιτών, τών Φράγκων ιέκείνων μοναχών,
πού ιείχαν κέντρο τους τόν πύργον του Κολοσσιού.
ΑΓΥΙΑ ( ή ) = Μέ τό όνομα αυτό έχομε δυο χωριά, πού κατοιοκούνται άπό Τούρκους καί τά
δυό. Τό ενα ?δ λένε Ά γ υ ι ό ί Κ ει π ί ρ, πού σημαίνει *Α γνυΊΐ ά ή μ ε γ ά λ ηη, ιχίαί τ' άλλο
Α γ υ ι ά {Κ ο υ τ σ ο ύ κ , πού σημαίνει 'Α γ υ ι ά ή μ ι κ ρ ή . Τό όνομα αϊτό είναι
αρχαίο καί ση-σημαίνει δρόμο, οί δέ Τούρκοι πού έγκατεστάθησαν στά χωριά αυτά, δια-
■τήρησαν τό άρχαίον Ελληνικό δνομα, ΐάφοΰ κόλλησαν τό Κ ε π ί ρ ,καί τό Κ ο υ τ σ
ο ύ κ γιά νά ξεχωρίζουν. "Αν πάλι πούμε πώς σ«τά χωριά αυτά δεν (υπήρχε κανένας
δρόμος, αλλά κάποια ά γ ι α τιμώταν εδώ, πάλι τό δνομα είναι Ελληνικό, μόνο πού είναι
σωστό νά γράφεται ή παραλήγουσα μέ ι καί τό Α μέ δασεία (='Αγιά). Ή Αγυιά Κεπίρ {υ-
πήρχε καί στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας. "Όμως φαίνεται πώς τά χωριά αυτά ήσαν
κτισμένα σέ δρόμους συχνοπερπάτητους, γιατί εκτός άπό τά χωριά αυτά έΐχομε καί τά
χωριά Ά ν ά γ υ ι α καί Π ε ν τ ά γ υ ι α, πού σημαίνει πέντε δρόμους καί γιά τά οποία θά
μιλήσωμε αργότερα. Μέ τό ιδιο δνομα Αγυιά υπάρχουν καί τρία χωριά στήν Ελλάδα, ένα
στή Θεσσαλία, ένα στήν "Ηπειρο κι ιάλλο στήν Κρήτη. "Απόδειξης ακόμα πώς μπορεί νά
ονομάστηκαν έτσι τα χωριά αυτά, γιατί ήσαν κτισμένα σέ δρόυους συχνοπερπάτητους
είναι καί τούτη: Καί στήν Ελλάδα, καί στήν Κύπρο βρέθηκαν ^επιγραφές, αφιερωμένες
στόν θεόν Ά - τ ά λ ω ν α ,τόν 'Α γ υ ι ά τ η ν, δηλαδή τόν Απόλλωνα, τόν προστάτη τών
περπατούν-των στους δρόμους, τών οδοιπόρων, τώ>ν ταξιδιωτών, οί οποίοι προτού
ξεκινήσουν, πρόσφεραν θυσία στόν Απόλλωνα γιά νά τούς φυλάη, στό ταξίδι τους.
ΑΘΑίΛΆΣΣΑ ( ή ) = Είναι ή, γνωστή κτηνοτροφική έπαυλη τής Κυπριακής Κυβέρνησης. Τό
εκκλησάκι τής έπαυλης αυτής, χαρισμένο στόν άγ. (Γεώργιο, κτίστηκε στά 1793 απάνω
ατά (ερείπια παλιού μικρού ναού. Γύρω άπό τόν ναόν αυτόν υπήρχε συνοικισμός στά
πολύ παλιά χρόνια. 'Απάνω στόν άντικρυνό λόφο, πού λέγεται Ά ρ ω ν α ς καί λόφος τού
Λ ε ο ν τ ορ ί ο υ , ήταν κτισμένη πολιτεία στά πολύ παλιά χρόνια, κι έκεΐ είχε τό
παλάτι του ό βασιλιάς τής πολιτείας εκείνης. Μέ τόν καιρό οί κάτοικοι κατέΙβηκαν άπό
τόν λόφο κι έκτισαν τά σπιτάκια τους γύρω άπό τόν ναόν τοΰ άγ. Γεωργίου. Αργότερα οί
κάτοικοι τή ςπολιτείας αυτής κουβαλήθηκαν στήν παλιά ιΛτ)δρα καί κατοίκησαν έκεΐ
μαζί μέ άλλους κατοίκους.
Ετά 11385 ιό Φράγκος (βασιλιάς τής Κύπρου Ίάκωιβος ό α ' , πού φρόντισε νά
διορθωτή Ιολα τά φρούρια τής Κύπρου, ("Αγ. Ίλαρίωνα, Βουφα-βέντου, Κερύνειας,
ΙΚαντάρας), έκτισε απάνω στόν Άρωνα τής Άθαλάσ-σας έ'να φρούριο. ΤΗταν ένα
παρατηρητήριον, άπό τό όποιον μπορούσαν οί φρουροί πού φρουρούσαν έκεΐ νά
παρακολουθούν τίς φωτιές πού άναβαν οί Φρουροί στό Βουίφα/βέντο δταν ήταν κανένας
κίνδυνος άπό εχθρούς ττϊς Κύπρου.18
Ό τραπεζοειδής λόφος του "Αρωνα στήν 'Αθαλάσσα είναι τό υψηλότερο σημείο σέ
δληγ τήν πεδιάδα, άπό τήν ίΜεσαορίαν ώς τοΰ Μόρφου. Γιά τόν λόίφον αυτόν οί Κύποιοι
δημιούργησαν τίς έξης παραδόσεις:
α) Δημιούργησαν τό ωραίο παραμύθι τής αλεπούς καί τοΰ κάβουρα, πού
δημοσιεύτηκε στά Κ υ π ρ ι α κ ά π αρ α μ ύ θ ι α τοΰ Ν. Κληρίδη.
β) Διηγούνται πώς 'άπάνω στόν "Αρωνα είχε κτισμένο τό παλάτι της ή Ρήγαινα καί
στις πλαγιές τοΰ λόφου ήσαν οί αποθήκες της, γεμάτες τρόφιμα καί πολεμοφόδια.
γ ) Ή Ρήγαινα πρόσταξε κι έσπειραν τά χωράφια τής 'Αθαλάσσας μέ σιτάρι. Εκείνη
τή χρονιά ή γεωργία ήταν εξαιρετική, θέρισαν τά σπαρτά, αλώνισαν τά δεμάτια, τά
λίχνισαν κι έκαναν ένα σωρό τό σιτάρι, ένα σωρό τά άχυρα κι ένα σωρό τά κόντυλα.
Μόλις τελείωσαν, είδοποίησαν τή Ρήγαινα νά παρευρέθη στό μέτρημα του σιταριού.
Είχαν (εκεί καί τό κοιλό, μέ τό όποιον θά μετρούσαν τό σιτάρι. Προτού άρχίσουνε τό μέ-
τρημα, αγγελιοφόροι εϊΐδοποίησαν τή Ρήγαινα πως έρχουνται εχθροί. Ή Ρήγαινα
αμέσως παρακάλεσε τόν Θεό νά μετατρέψη όλους τούς σω-ιρούς σέ πέτρες καί χώματα
καιΐ] χάθ>ηκε μαζί μέ τούς δικούς της. *0 "Αρωνας τής Άγυιας κοντά στό 4 μίλι
Λευκοσίας—Λάρνακας είναι ά σωρός του άχυρου. "Ενας αυτερός λόφος ανάμεσα του
"Αρωνα τής Αγυιάς καί του "Αρωνα της Άθαλάσσας, .είναι ό σωρός του σιταριού. Εκεί
κοντά στον σωρόν αυτόν είναι άλλος, μικρός λόφος καί είναι ιό σωρός τών κοντύλων καί
κοντά του ό πιο μικρός λόφος αποτελεί τό κοιλό, μέ τό όποιον θά μετρούσαν τό σιτάρι..
!
δ) Τά κτήματα γύρω άπό τήν Άθαλάσσαν ήσαν κτήματα ενός πλουσίου, άλλα πολύ τσιγκούνη
άνθρωπου. Κάποτε ό πλούσιος αυτός είχε πολύ μεγάλην επιτυχία στή γεωργία, κι όταν αλώνισε
τά γεννήματα του καί σχημάτισε τούς σωρούς τών άχυρων, τών κοντύλων καί του σιταριού, πα-
ρουσιάστηκε ό Χριστός μπροστά του καί του ζήτησε ελεημοσύνη. Εκείνο ς άπό τσιγκουνιά, όχι
μόνο δέν τούδωκε Ιέλεημασύνη, άλλα καί τόν έ'βρισε. "Ετσι όλα εκείνα τά γεννήματα του εγιαν
πέτρες καί χώματα. ΑΘΉΕΙΝΟΥ ( ή ) = Δέν είναι μονάχα ιμιά άπό τις καλύτερες καί
προοδευτικότερες κωμοπόλεις τής Κύπρου στή γεωργία καί τή κτηνοτροφία. Είναι καί δ
διάδοχος τής αρχαίας πολιτείας τών Γ ό λ γ ω ν , τής οποίας ή γη καί τά (ερείπια αποτελούν
κτήματα τών Άθηενιτών, γιατί δέν είναι πολύ μα-κρυά άπό τήν κωμόπολη τους. Κοντά στήν Ά
θ η έ ο υ ιβρέθηκαν σπουδαία νομίσματα (ασημένια) του ιβασιλιά τής Σαλαμίνας Π
ν υ τ α γ ό ρ α καί αγάλματα τοΰ μυθικού ήρωα Ηρακλή, ό Ιόποίος λατρευόταν στους Γολ-
γους γιά τήν παλληκαριά του. Ή αρχαία εκείνη πολιτεία ήταν κτισμένη ώς ενα αγγλικό μίλι
στά βορειοανατολικά τής Άθηένου καί ονομάστηκε έτσι άπό τό όνομα του Γ1 ό λ γ ο υ, ό οποίος
ήταν αρχηγός τών ιίδρυτών τής πολιτείας αυτής. Άπό πού ξεκίνησαν οί πρώτοι οικιστές τής
πολιτείας τών Γόλγων; Κοιτάξετε στον χάρτην τής * Ελλάδας καί βρήτε τήν Κόρινθο. 'Ανάμεσα
τής Κορίνθου αυτής καί 'τού Ξυλοκάστρου είναι μιά μικρά πολιτεία (μέ τό Ονομα Κ ι ά τ ο ν.
'Εκεΐ κοντά στήν πολιτείον αυτήν βρισκόταν τόν παλιό καιρό μιά άλλη πολιτεία μέ τό όνομα
Σ ι κ ' υ ω ν ί α . Άπό αύτή»ν τήν πολιτεία ξεκίνησαν οί πρώτοι εκείνοι οικιστές τών Γόλγων κι
έκτισαν τήν πόλη τους. Ή θεά ΆφροΙδίτη είχε τόν μεγαλύτερο σεβασμό στους Γολγους.
ίΣτά ανατολικά τής Άθηένου, ώ ς δυο αγγλικά μίλια μακριά είναι μιά τοποθεσία μέ τό
όνομα *Ά γ ι ο ς Φ ώ τ ι ο ς. Στήν τοποθεσίαν αυτήν βρέθηκαν «δυο ναοί, πού ήσαν
αφιερωμένοι στήν ΆφροΙδίτην καί στον Απόλλωνα. Μέσα στους ναούς αυτούς -βρέθηκαν πολλά
αγάλματα, ανάμεσα στά οποία κι ενα τεράστιο άγαλμα γιά τόν ήρωα Ηρακλή. ΑθΡΑΚΟΣ ( ό ) =
Μικρό χωριό στήν επαρχία Λεμεσού, κοντά στό Καλό Χωριό. Τό αρχικό όνομα τού χωρίου
αυτού ήταν Α ν θ ρ ά κ ω ν . = Τόπος γεμάτος άπό άνθρακες. Καί ίάληθινά τέτοιο ήταν τό
χωριό αυτό, αφού οί κάτοικοι του ώς τά τελευταία χρόνια ασχολούνταν μέ τήν παραγωγή αν-
θράκων, άπό τά ΐδάση που τριγυρίζουν τό χωριό αυτό. ΑιΙΠ.ΕΤΑ ( ή ) — Μ)ετά τόν Τ'ρωϊκόν
πόλεμον (1184) ή Κύπρος άρχισε νά πλημ-μυρίζη άπό ^Ελληνες μετανάστες. Μΐιά ομάδα
μεταναστών άπό τήν Ά-
βήνα, ,μέ άρχηγόν τον Δημοφώντα, πού ήταν γυιός τού ήρωα τών Αθηνών Θησέα,
ιέφτασε στήν κορφή τού βουνού, πού σήμερα λέγεται Β ο υ ν ι κ α I π α λ ι ά Χώ ρ α.
κι έκτισαν τήν Αίπεια. Έκείνην την ιέποχή; δταν επρόκειτο νά κτίσουν οί άνθρωποι
ίμιά καιούρια κατοικία, διάλεγαν μιά, ψηλήν τοποθεσία, πού ήταν εύκολο νά δούνε
άπ' Ιέκεΐ τούς εχθρούς, οί όποιοι ερχουνταν μέ σκοπό νά επιτεθούν εναντίον των καί
νά λεηλατήσουν τήν πολιτεία τους. Έκτος τούτου, μπορούσαν εύκολα Ύα κτίσουν κάστρα γύρω άπό τήν ψηλήν τοποθεσία καί νά υπερασπίσουν τήν πόλη τους, δταν
ιέχθροί ερχουνταν νά τήν προσβάλουν .Στήν αρχαία γλώσσα ή λέξη Αίπεια σημαίνει
ακριβώς κορφή Ιβουνοΰ, τριγυρισμένη άπό γκρεμούς.
Ή θέση πού διάλεξε ιό Δημοφώντας γιά νά κτίση τήν πόλη του ήταν άπό τίς
ωραιότερες τής Κύπρου, γιατί ήταν απρόσβλητη. 'Από τά νότια καί τά ανατολικά
τριγυρίζεται άπό πανύψηλους γκρεμούς, πού είναι αδύνατο νά σκαρφαλώσουν σ' αυτούς
άνθρωποι καί νά φτάσουν στήν κορφή τοΰ 'βουνοΰ. 'Από τή βόρεια πλευρά τό βουνό
κατέρχεται τόσο απότομα πρός τήν θάλασσα, ώστε νά μή; είναι καθόλου εύκολο στους
εχθρούς νά επιτεθούν εναντίον τής πολιτείας άπό τούτη τή μεριά. Μονάχα άπό τή
Ιδυτική πλευρά μπορούσε νά προσίβληθή ή πολιτεία, άλλα ήταν εύκολο νά
υπερασπίσουν τό ίμερος αυτό οί κάτοικοι καί νά εμποδίσουν τήν εισβολή κάθε εχθρού.
Στήν κορφή τοΰ βουνού κτίστηκε τό βασιλικό παλάτι καί στή βόρεια πλευρά, πού
κατεβαίνει απότομα πρός τή θάλασσα, κτίστηκαν οί κατοικίες τών συντρόφων τοΰ
Δημοφώντα.
ίΠροτοΰ όμως έρθη εδώ δ Δημοφώντας είχαν κατοικήσει άνθρο)ποι στό νησί, πού
βρίσκεται στή ρίζα τού 'βουνοΰ μέ τό Ονομα «ιΠ έ τ ρ α τ ο ΰ Λ ι μ ν ί τ η». Είχαν
κατοικήσει εκεί στά χρόνια τής Λ ι θ ί ν η ς 'έ π ο χ ή ς, . κι' οί Σουηδοί αρχαιολόγοι,
πού έκαναν ανασκαφές στόν 'βράχον εκείνο, (βρήκαν τά λίθινα εργαλεία τους ( 6 χιλ.
χρόνια π.Χ.), τά οποία τώρα βρίσκουνται στό Κυπριακό Μουσείο.
Πέρασαν χρόνια πολλά ·κι' έ'νας φιλότιμος βασιλιάς τοΰ Μαρίου, πού δε ξέρομε «τό
δνομά του, ιβαλίμενος άπό τούς Πέρσες, «κΐτισε καινούριο π αλάτι στή θέση τοΰ παλιού,
καί είναι αυτό πού φαίνεται σήμερα καί τό οποίον ανακάλυψαν οί Σουηδοί αρχαιολόγοι.
Τό παλάτι αυτό είναι καθαρού Ελληνικού ρυθμού. Στήν ανακάλυψη του (οδηγήθηκαν
άπό μιά πληροφορία πού αναφέρει πώς στά 1909 χωρικοί, καλ-λιεργοΰντες τά χωράφια
τους, βρήκαν μερικά χρυσά νομίσματα στή θέση τοΰ παλατιού. Αμέσως διαδόθηκε στή
(Γαληνή πώς υπάρχει έκεΐ μεγάλος θησαυρός. Πολλοί χωρικοί τότε πήγαιναν στό
χωράφι (εκείνο τήν νύχτα μέ τά γαϊδούρια τους, τά φόρτωναν μέ χώμα, τό όποιον
έπαιρναν σπίτι τους γιά νά τό κοσκιν&σουν καί νά βρούνε τά νομίσματα. Τό χωράφι
κόντευε νά γυμνωθή καί νά μείνη χωρίς χώμα, οπότε 6 ιδιοκτήτης ζήτησε τή βοήθεια
τής αστυνομίας γιά νά γλιτώση τό χωράφι του. "Ετσι σταμάτησε τό κακό.
Στή μέση τοΰ παλατιού οί Σουηδοί θρήκαν τό θησαυροφυλάκιο τού βασιλιά καί στά
ανατολικά τοΰ παλατιού τόν ναόν τής Αθηνάς, πού κτίστηκε άπό τούς πρώτους οικιστές
μέ τόν Δημοφώντα, οί οποίοι ιείχαν πολιούχο τους τήν θεάν ' Αθηνά, προτού έλθουν
στήν Αίπεια. Στόν ναόν αυτόν βρέθηκε μικρό άγαλμα μιας αγελάδας άπό χαλκό εξαίσιας
τέχνης, τό όποιον οί Σουηδοί έχτίμησαν γιά 7 χιλ. λίρες, καί δυο χάλκινα λιοντάρια,
πεσμένα τό ένα απέναντι στό άλλο, επίσης έξαισίας τέχνης, -που έ-
25
ξετιμήθηκαν γιά 5 χιλ. λίρεςζ Τά δυο αυτά πολύτιμα αντικείμενα ίναι έργα
Ελλήνων τεχνιτώνΛ^καί πριν λίγα χρόνια χάθηκαν άπό τό Κυπριακό Μουσείο.
ΑΚΑίΚΙ (τό) == Πήρε τό όνομα αυτό άπό τό όνομα τού πρώτου Ιδιοκτήτη του τόπου, ό
όποιος ονομαζόταν · Α κ ά κ ι ο ς καί ζούσε στά Βυζαντινά χρόνια. Ό 'Ακάκιος
αυτός ήταν ό πρώτος οικιστής του μέρους εκείνου. Στά μεγάλα κτήματα του
έκτισε τό σπίτι του καί σιγά σιγά σχηματίστηκε ιέκεΐ τό χωριό άπό τούς
απογόνους του μέ τό όνομα του ' Α κ ά κ ι, αφού κόπηκε άπό αυτό ή τελευταία
συλλαβή. Στά χρόνια της Φραγκοκρατίας υπήρχε τό χωρίον αυτό καί στά 1310
ήταν φέουδο ενός Φράγκου πού ονομαζόταν Β α λ ι ά ν Ί β ε λ ΐ ν ο ς. Μιά
περιοχή τού χωριού αυτού—δέ ξέρομε ακριβώς ποιά—ήταν κτήμα τών Φράγκων
βασιλιάδων τής Κύπρου, μέ μικρό παλάτι γιά τή διαμονή τους, όταν πήγαιναν
ιέκεΐ γιά λίγες μέρες μέ τήν οικογένεια τους καί τούς αυλικούς τους γιά κυνήγι.
"Ένα τσάκωμα μεταξύ δυο παιδιών στό 'Ακάκι (έγινε αιτία νά δολο-φονηθή &
βασιλιάς τής Κύπρου Π έ τ ρ ο ς Α ' . Τά παιδιά πού τσακώθηκαν ήταν δ γυιός
του βασιλιά, ό ίΠ « τ ρ ί τ η ! ς (Πέτρος Β ' ) κι' ό γυιός τοΰ φεουδάρχη '(Ερ·
ρ ΐ κ ' ο υ (Γ ι β λ έ τ . 'Ό φεουδάρχης αυτός είχε ιδικό του κτήμα στό χωριό Μ έ ν
ο ι κ ο, όπου βρισκόταν κι' ή έπαυλη του, κι' όπου έμενε τόν περισσότερον καιρό.
Ό Γιβλέτ αυτός είχε αγοράσει δυο εξαίρετα κυνηγετικά σκυλιά, τά όποια δ μικρό-
γυιός του υπεραγαπούσε, κι' όσες ώρες τά σκυλιά βρίσκουνταν στήν έπαυλη,
έπαιζε μαζί τους. "Οταν 6 πατέρας του τάπαιρνε στό κυνήγι, ανυπομονούσε ώσπου νά γυρίση στήν έπαυλη, γιά νά τ' ιάγκαλιάση, νά τά χα'ύδέίψη καί νά παίξη μαζί
τους. Τήν ίδια μανία <είχε κι' 6 γυιός του βασιλιά στό 'Ακάκι.
(Μιά μέρα ό ειδικός υπηρέτης του Γιβλέτ, πού δουλειά του μοναδική ήταν
νά περιποιηήται τά σκυλιά, γυρνώντας άπό τό κυνήγι μέ τό αφεντικό του,
σταμάτησε στό 'Ακάκι καί μπήκε στήν έπαυλη τού ιβασιλιά. Τό βασιλόπουλο ( ό
Πετρίτσης) μόλις είδε τά σκυλιά εκείνα αναστατώθηκε κι' επέμενε νά τά
κράτηση στήν έπαυλη γιά δικά του. "Οταν ό υπηρέτης πήρε τά σκυλιά %ι' έφυγε
γιά τό ιΜένοικο, τό ιβασιλόπουλο ξέσπασε στά κλάματα καί δέ σταματούσε μέ
κανένα τρόπο. "'Ετσι ανάγκασε τόν βασιλιά νά ζητήση άπό τόν Γυβλέτ τά σκυλιά
γιά τό χατήρι τού γυιοΰ του. Ό Γιβλέτ αρνήθηκε νά τού τά δώση μέ τή
δικαιολογία πως αγαπά κι' αυτός τόν γυιό του, όπως ό βασιλιάς, καί δέ θέλει νά
τόν κάνη νά λυ-πηθη πού θά χάση τά σκυλιά. Ό ιβασιλιάς θύμωσε, έβγαλε
διαταγή καί τού πήρε τό φέουδο τού Μενοίκου, κι' ύστερα τόν έδιωξε στήν Πάφο,
ιάφού φυλάκισε ιτόν γυιό του καί τήν κόρη του. (Ύστερα άπό λίγον καιρό !ό
βασιλιάς ιδολο<φονήθηκε μέσα στό παλάτι του μιά νύχτα στή Λευκο-σία, κι'
ανάμεσα στους Ιδολσφόνους του ήταν κι' ό Γιβλέτ.
ΑΚΑΜΑΕ (Ιό) = Λεν ιείναι ούτε χωριό ούτε πολιτεία, αλλά μιά μειγάλη περιοχή στά
δυτικά τής Κύπρου, πού απλώνεται άπό τά χωριά Ι Ν έ ο Χ ω ρ ί ο ν , 'Α ν τ ρ ο λ
ί κ ο υ κ α ί Π έ γ ε ι α ώ ς τό ακρωτήριο ' Α ρ ν αο ύ τ η ς. Ή ακατοίκητη αυτή,
περιοχή είναι ορεινή καί είναι σκεπασμένη άπό πυκνά δάση. Σέ παλαιότερα
χρόνια φαίνεται πώς τά μέρη αυτά ήσαν κατοικημένα, γιατί σώζουνται ιέρείπια
πόλεων καί (διαφόρων κτιρίων, ΐόπως είναι ενα διόροφσ κτίριο· στή ρίζα τού -
ψηλότερου βουνού τού 'Α-κίάμα, πού λέγεται Π ύ ρ γ ο ς τ ή ς Ρ ή γ , α ι ν α ς .
Έκτος ολων αυτών υπάρχουν τά ερείπια ,1-5 ναών μέ τά ονόματα τών αγίων στους
όποιους ήσαν αφιερωμένοι, καί άλλων 7 ναών μέ άγνωστα τά ονόματα τών άγιων.
ΊΗ όνο,μασία: τοΰ μέρους φτάνει 'ώς /τά πολύ παλιά χρόνια, 'τά χρόνια εκείνα πού έγινε
ά Τρωικός πόλεμος. * Ανάμεσα στους ήρωες τοΰ πολέμου αύτοΰ ήταν κι' ένας απόγονος
τοΰ Θησέα άπό τήν Αθήνα, πού ονομαζόταν ' Α κ ά μ α ς . Μετά τόν Τρωικόν πόλεμον ό
'Ακάμας, αντί νά γυρίση στήν Αθήνα, κατέφυγε στήν Κύπρο, γιατί φοβήθηκε μήπως δέ
γίνη δεκτός στήν πατρίδα του, επειδή συμπαθούσε πολύ τούς Τρώες καί δέν ήθελε νά
νικηθούν άπό τούς "Ελληνες. Τό πρώτο μέρος πού άραξε μέ τά καράβια του *ήταν ή
περιοχή αυτή, στήν οποίαν έκτισε μιά πολιτεία πού ονομάστηκε 'Ακαμαντίδα. "Εκαμε
δηλαδή ό Άκάμας ό,τι έκαμε (ό Τ ε ΰ κ ρ ο!
 ς στή Σαλαμίνα, δ Ά γ α π ή ν ω ρ α ς
στήν Νέαν Πάφο, κι δ Δ η» μ ο ιφ! ώ ν τ α ς στήν Αίπεια. ®τά Βυζαντινά χρόνια οί Κύ-
πριοι (δημιούργησαν τόν θρύλο πώς ή Άγια Ελένη, Οταν ήρθε στήν Κύπρο, έίβαλε
φωτιά κοντά στό Σταυρσβούνι, γιά νά καούν τά φίδια, πού ήταν γεμάτη ή Κύπρος, γιά
νά μπόρεση νά ίβγή στήν κορφή τού βουνού καί νά κτίση τό μοναστήρι τοΰ
Σταυροΐβουνιοΰ. Ή φωτιά άπλωσε σέ δλην τήν /Κύπρο ίκαί τήν έκανε στώκτη. Τό μόνο
μέρος «πού γλίτωνε ή^ιαν Άκάμας, κι άπό τότε πήρε τό Ονομα αυτό επειδή δέν
κ ά η κ ε . Α1ΚΑΙΝ1ΘΟΥ ( ή ) = Ή όμορίφη κωμόπολη της Ακάνθους, κτισμένη στή
βόρεια ρίζα τοΰ βουνού, κάτω άπό τήν περήφανη κορφή, πού φέρει τό άρχαΐον Ονομα
"Ο λυ μ π ο ς, αποτελεί ένα καινούριο συνοικισμό, πού δέν είναι παλαιότερος τών
επιδρομών τών Σαρακηνών κατά τόν 7ον καί 8ο μ.Χ. αΐίώνα.
Ό καινούριος αυτός συνοικισμός πήρε τό Ονομα Ά κ α ν θ ο ύ άπό τή λέξη
Α κ α ν θ ώ ν , πού σημαίνει τόπο, στόν οποίον φυτρώνουν πολλά αγκάθια. Ή λέξη
ακανθών είναι αρχαία. Στή νέα γλώσσα, πού καταργήθηκαν τά τριτόκλιτα
ονόματα, %γιν& ά κ α θ θ ό ς , κι ίέπειδή εκείνον τόν καιρό τό χωριό λεγόταν
κ ώ μ η , δταν κτίστηκε τό χωριό, πήρε τ' δνομα Ά κ α θ θ ό ς κι ύστερα Ά κ α θ θ ο
ύ, όπως έγινε καί σέ πολλά άλλα χωριά* (ό Σωτήρας, ή Σωτήρα, ό Ά,ιιαθούντας, ή
Άμαθούντα κλπ.). "Ετσι ή κ ώ μ η τ ο ΰ Ά κ α θ θ ο ύ έγινε ή Ά κ α θ θ ο ύ, αφού
σβήστηκαν οί λέξεις: ,κ ώ μ η . 'τ ο ΰ, γιά συντομία.
Σύμφωνα μέ τήν ντόπια παράδοση τών κατοίκων, (ό αρχικός συνοικισμός τής
Ακάνθους ήταν κάπου δυο μίλια δυτικότερα άπό τόν σημερινό, στήν τοποθεσία
Κ ο υ φ ό ς, "οπού πραγματικά υπάρχουν λείψανα παλιού συνοικισμού. Δέ
θυμάται κανένας τό δνομα τοΰ παλιού εκείνου συνοικισμού, πού ήταν κτισμένος
στους πρόποδες ενός λόφου, σέ απόσταση λιγότερη άπό έ'να μίλι άπό τή θάλασσα.
ΑΓιτία νά έγκαταλειφθη ο παλιός εκείνος συνοικισμός ήταν οί Άρα^-ιβικές
επιδρομές. Είναι γνωστό πώς οί Σαρακηνοί κουρσάροι ρήμαζαν τότε τά
Κυπριακά ακρογιάλια, κι ήσαν ή μάστιγα κι ή καταστροφή δ'^ λων τών παραθαλασσίων συνοικισμών. ΣΤ εκείνο τόν παλιό συνοικισμό γινόταν, λέει ή
παράδοση, γάμος, κι οί χωρικοί, καθώς συηθίζεται καί σήμερα, ήσαν μαζεμένοι
στόν γάμον εκείνο. Άργά τή νύχτα, πού οί χοροί καί τά τραγούδια φούντωσαν,
μιά μεγάλη παρέα άπό Σαρακηνούς μπήκαν στό σπίτι πού γινόταν 6 γάμος.
Περνώντας μέ τό καράβι τους άπό τή θάλασσα της περιοχής, σταμάτησαν στό
(αντίκρυσμα τών φώτων,
τά όποια διακρίνουνταν μονάχα άπό τό σπίτι εκείνο του γάμου..
"Οταν μπήκαν ιστό σπίτι οί (Σαρακηνοί, φιλοξενήθηκαν άπό τους νοικοκυραίους.
"Ενα πλούσιο τραπέζι στήθηκε γι7 αυτούς, κι άφοΰ έφαγαν και ήπιαν, σκέφτηκαν νά
ανταποδώσουν τή φιλοξενία μέ τήν αρπαγή τής νύφης, πού ήταν ή ωραιότερη κοπέλα
τής περιοχής. "Εκανε τόση εντύπωση στον αρχηγό τών κουρσάρων, ώστε ν' άποφασίση
τήν αρπαγή και τή μεταφορά της στό καράβι του. Ή παράδοση ανάμεσα στους ση-
μερινούς κατοίκους τής Ακάνθους διατήρησε καί τ' όνομα τής νύφης. Τήν έλεγαν
Α ν θ ο ύ σ α .
"Οταν ό αρχηγός τών κουρσάρων αποφάσισε τήν αρπαγή τής νύφης, γιατί ήταν
πολύτιμο λάφυρο γιά τό καράβι του, επειδή πουλώντας τήν κοπέλα, θάπαιρνε πολύ
χρυσάφι — έτσι συνήθιζαν νά κάνουν τότε οι Σαρακηνοί κουρσάροι — είπε στους
συντρόφους του τό ιέξής τραγούδι ιστή δική του γλώσσα:
"Ωσπου στέκει τό φεγγάρι, στέκ' ή νύφη στό καμάρι. "Οταν
γεί.ρη τό φεγγάρι, πά' ή νύφη στό καράβι».
"Ηθελε μέ τό τραγούδι αυτό νά κατατόπιση τούς συντρόφους του και νά τούς πή
πώς, μέ τή δύση τού φεγγαριού, πού τό σκοτάδι πυκνό θά σκεπάση τά γύρω, είναι ώρα
κατάλληλη γιά τήν αρπαγή καί μεταφορά τής νύφης στό καράβι. Μίλησε στους
συντρόφους του τή δική τους γλώσσα καί μεγαλόφωνα, όντας βέβαιος πώς δέ μπορούσε
κανένας άπό εκείνους πού τόν άκουαν νά καταλάβη τή γλώσσα του. Γελάστηκε όμως,
γιατί ανάμεσα σ' εκείνους πού άκουσαν τό τραγούδι του ήταν κι έ'νας Άκαθιώτης, πού
ήξερε Άραθικά, επειδή κάποτε πιάστηκε α'ιχμάλωτος καί μεταφέρθηκε ιώς τή ΒαγΙδάτη.
Ό Άκαθιώτης αυτός, μόλις άκουσε τό τραγούδι, πέρασε στό διπλανό δωμάτιο, φώναξε
κρυφά τό γαμπρό καί τού ιείπε:
—«Κοίταξε, παιδί μου, νά πάρης τή νύφη και νά φύγης, νά κρυφτής μακριά μέσα στά
Ιβουνά, γιατί αυτοί οί κουρσάροι σχεδίασαν νά τήν αρπάξουν καί νά τήν πάρουν στό
καράβι τους, μόλις δύση τό φεγγάρι. Τό είπε τώρα δά ό αρχηγός τους καί τό άκουσα μέ τά
ϊδια μου τά φτιά:» Ό γαμπρός αμέσως δέ χάνει καιρό. Γυρνά! κοντά στή νύφη, τής
ψιθυρίεζι κάτι στ' αφτί, κι (εκείνη τόν ακολουθεί. Σέ λίγα λεπτά νύφη
καί γαμπρός ήσαν κι όλας μακριά άπό τό σπίτι. Κανένας δέν πήρε είδηση γιά τή φυγή
τους, ούτε οί χωριανοί, ούτε οί κουρσάροι. Πήραν τά βουνά, δρασκέλισαν λαγκάδια καί
λόφους, κι έφτασαν στό σημερινό χωριό τής Ακάνθους. Σ'έ μιά απόμερη γωνιά, κοντά στό
παλιό σχολείο, πού τότε βέβαια δεν υπήρχε, /πέρασαν μέ καρίδιοκτύπι τή φοβερή εκείνη
νύχτα, χωρίς νά κλείσουν μάτι.
"Οταν ήρθε ή ώρα νά φύγουν οί Σαρακηνοί, αναζήτησαν παντού στό σπίτι τή νύφη
καί τόν γαμπρό, τάχα γιά νά τούς αποχαιρετήσουν καί νά τους ευχαριστήσουν γιά τή
φιλοξενία. Μέ έ'κπληξή τους Ομως μάθαιναν πώς ή νύφη κι ό γαμπρός φύγανε πριν
πολλήν ώρα γιά τό μακρινό
χωριό τους! Ή είδηση γιά τή ξαφνκή (αναχώρηση τών νεόνυμφων δέν εξέπληξε τούς
χωριανούς, γιατί κατάλαβαν αμέσως πώς οϋ, κουρσάροι
*είχαν κάποιον κακό σκοπό. "Οταν οί κουρσάροι έίφυγαν μάθαιναν όλοι οί χωριανοί τί
σκοπό είχαν γιά τή νύφη. "Αλλως τε συχνά πυκνά είχαν τέτοιες αναπάντεχες επισκέψεις
άπό αυτούς, καί τώρα, ύστερα άπό τό έπεισόΊδιον αυτό αποφάσισαν νά μεταφέρουν άλλου
τό χωριό τους, σέ μιά θέση πού νά μην φαίνεται μήτε σπίτι, μήτε φως, άπό τή θάλασσα.
Τέτοια άκρυβώς είναι ή σημερινή θέση τής Ακάνθους. "Ενας πελώριος λόφος, πού
ονομάζεται ΕΒ ί κ λ α , «φράζει τή θέα άπό τό χωριό πρός τή θάλασσα.
Τά πρώτα σπίτια κτίστηκαν στή ρίζα τοΰ ^βουνού, πέρα άπό τή με-
γαλόπρεπη εκκλησία τοΰ Σωτήρος, στήν ίδια εκείνη θέση πού διανυχτέρεψε ή
Ανθούσα μέ τόν άντρα της. Σέ λίγους μήνες τά σπίτια τοΰ πα-λιοΰ χωριοΰ
χαλάστηκαν, καί μέ τά υλικά τους κτίστηκαν τά καινούρια στήν * Ακάνθου, στόν άπέραντον ά κ α ν θ ώ ν α, τοΰ (όποιου τ' αγκάθια σκέπαζαν όλη τήν περιοχή γιά
χρόνια.
Στήν περιοχή; τής Ακάνθους, πού είναι πολύ μεγάλη (παίρνει έκτα-σι κάπου
10 τετραγωνικά μίλια), σώζουνται τά ονόματα 17 ναών καί πολλών συνοικισμών,
πού καταστράφηκαν οριστικά άπό τήν εποχή τών επιδρομών τών Σαρακηνών.
Φαίνεται πώς ή σημερινή κωμόπολη δέν είναι παρά ό διάδοχος ιδλων τών παλιών
αυτών συνοικισμών, τά αραιά υπολείμματα τών όποιων συνενώθηκαν καί
σχημάτισαν τόν καινούριο συνοικισμό τής Ακάνθους.
Στά προχριστιανικά χρόνια υπήρχαν στήν περιοχή τής Ακάνθους διάφοροι
μικροί συνοικισμοί. "Ενας άπό αυτούς, ό σπουδαιότερες ήταν ή πολιτεία
Α φ ρ ο δ ί σ ι ο ν, κτισμένη ώς τρία μίλια βορειότερα τής 9 Ακάνθους, κοντά στήν
Ακρογιαλιά. ΙΣτά ανατολικά τοΰ παλιού αύτοΰ συ-νοικισσμού είναι ένας μικρός
όρμος, γνωστός μέ τό όνομα Ν ε ρ ά ε ς (^Νερά'ίδες). Ό δρμος είναι ξέοαθσς καί
γεμάτος άπό μικρούς μικρούς σκοπέλους. Τά θαλάσσια κύματα πού σπάζουν έκεΐ,
σχηματίζουν ολόλευκες τούφες νερού, καί τό θέαμα άπό τά γειτονικά υψώματα
είναι τέτοιο, πού δίνει τήΐν εντύπωση Νεράιδων, πού λούζουνται στά γαλανά νερά.
Στά δυτικά τοΰ ' Αφροδισίου μιά τοποθεσία ονομάζεται Τ ζ ι ο ύ ρ α ( = έκταση
γεμάτη άπό κιίβούρια, δηλ. τάφου: τής παλιάς πολιτείας). Μισό μίλι δυτικότερα
άπό τό Άφροδίσιον, κοντά στήν ακρογιαλιά, υπάρχουν σωροί απολιθωμένων
ιπποπόταμων.
"Ενας άλλος παλιός συνοικισμός, ό μόνος πού διατήρησε τήν. παλιά του ονομασία
είναι τό Π έ ρ κ α μ ο ν. Βρίσκεται 3 μίλια στά ανατολικά τής 'Ακάνθους κι ή αιτία πού
ίδ'ιατήρησε τό παλιό του όνομα είναι, γιατί διατηρήθηκε ιό συνοικισμός αυτός καί στά
Χριστινικά χρόνια. Μάρτυρας ένας ναός πού διατηρείται ακόμα καί σήμερα σέ καλήν κκ-
τάσταση μέ τό όνομα Π α ν α γ ί α ή Π ε ρ κ α μ η ν ι ώ τ ι σ σ α. ΑΚΑΙΠΝΌΥ (ή) = Ή
ίστο,ρία τοΰ χωριοΰ αύτοΰ περιορίζεται σέ μιά παράδοση πού αναφέρεται στή Ρ ή γ α ι ν
α. /Στά βορειοδυτικά τοΰ χωριού αύτοΰ είναι μιά μικρή πεδιάδα, γνωστή μέ τό όνομα:
«',Κάμπίος τ ή ς (Ρ ή γ α ι ν α ς». Μέσα στόν κάμπον αυτόν είχε κτισμένο τό παλάτι
της ή Ρήγα^να κι έκεΐ παραιθέρϋζε κάθε καλοκαίρι. Λίγο μακριά από τόν κάμπον αυτόν
περνά ό Βασιλοπόταμος, κι δ Ρήγας μέ τή Ρή-γαινα σχεδίασαν νά μεταφέρουν τό νερό
τοΰ ποταμού αυτού μέ ένα αυλάκι γιά νά ποτίζεται δ εύφορος εκείνος κάμπος. ΤΗσαν
Ιδλα έτοιμα ν' αρχίσουν δουλειά, οπότε πληροφορήθηκαν πώς αμέτρητα πλήθη
Τούρκων έφτασαν στή Λεμεσό. Αμέσως ό Ρήγας έστειλε ένα δ^κό του άνθρωπο στό
(Κελλάκι γιά νά βεβαιωθη. Ό απεσταλμένος γύρισε μέ
ι 29&23
τήν πληροφορία πώς τά καράβια τών Τούρκων στό λιμάνι τής Λεμεσού είναι τόσο πυκνά καί
πολλά, πού μοιάζουν σάν καλαμιώνας.
Ό Ρήγας %ι ή Ρήγαινα αποφάσισαν τότε νά φύγουν. Μέσα στον ώ-ραίον εκείνον κάμ^ο έκρυψαν τούς
θησαυρούς των, καβάλησαν κι οί βυό ενα άλογο καί ξεκίνησαν. Γιά νά προλάιβουν -νά γλιτώσου, έτρεχαν
πολύ. Τό άλογο τους πετούσε. Λίγο μακριά άπό τήν Άκαπνού, τή στιγμή πού τό άλογο πηίδοΰσε απάνω
άπό ένα ρυάκι, ή Ρήγαινα γλίστρησε άπό τή. ρό> χη του αλόγου, έπεσε στό ρυάκι καί σκοτώθηκε. Άπό τότε.
τό ρυάκι ονομάστηκε Ά ρ γ ά κ ι τ ή ς Ρ ή γ α ι ν α ς. Ό Ρήγας κατέφυγε στήν Αμμόχωστο κι έφυγε στό
εξωτερικό. (Δές ΙΝ. Κλη,ρΟδη «Θρύλοι καί παραδόσεις της Κύπρου»,, σ. 36 κ. I.). ΑΙΚΟΥΡίΔΑΛΙΑ ( ή ) =
Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας ονομαζόταν τό χωριό Κ ο ύ ρ ϊ δ α κ α ς καί ήταν ξακουσμένο σέ όλην τήν
Κύπρο γιά τά θύματα τριών αγίων, τού Ά λ ε ξ, ά *ν δ ,ρ ο υ, τ ο ύ Χ ε ρ α ρ ( τ η καί τού 'ίΕ π ι φ α ν ί ο υ.
Μιά πολ/ύ ενδιαφέρουσα παράδοση, πού αναφέρεται στον Διγενή καί στή Ρήγαινα, σχετίζεται μέ μιά
τοποθεσία τής 9Α-κουρδάλιας, ώς ένα μίλι έξω άπό τό χωριό. (Δές τήν παράδοση στό 6ι-ιβλίσ Ν. ΚληρίΙδη
«θρύλοι καί Παραδόσεις τής Κύπρου», σ, 44). ΑΙΚΟΥΡΕΟΣ ( ή ) == Μικρό χωριό τής επαρχίας Πάφου, τό
ιόποΐον ήταν παρο> χωρημένο στους Φράγκους καλόγερους τοΰ' τάγματος τών Ί ω αϊ ν ν ι-τ ώ ν στά χρόνια
τήις Φραγκοκρατίας μαζί μέ 46 άλλα χωριά τής Κύπρου. Φαίνεται πώς τό όνομα Ά κ ο υ ρ σ ό ς είναι
Τούρκικο, καί τό χωριό κτίστηκε στις αρχές τής Τουρκοκρατίας. Στήν περιοχή τού χωριού αυτού υπήρχε
προηγουμένως έπαυλη;, στήν οποίαν κατοικούσαν Φράγκοι μοναχοί τοΰ τάγματος τού άγ. ' Ιωάννου, οί
όποιοι εξουσίαζαν τό χωριό πού ύπήρχεν εκεί καί δέ ξέραμε τ' όνομα του. "Οταν κατοίκησαν έκεΐ Τούρκοι
ονόμασαν τό χωριό Ά κ ο υ ρ σ ο ύ σμίγοντας τή λέξη Ά-κ ά' ρ + σ ο ύ, πού σημαίνει τ ρ ε χ ά τ ο
ν ε ρ ό . Τό ίδιον ακριβώς ονορα (υπάρχει καί στήν Μικράν Ασία, στά 'βορειονατολικά τού Ά-φ ΐ ό ν
Κ α ρ α χ ι σ ά ρ . ΑΚΡΟΥΝΤΆ ( ή ) = Μικρό χωριό τής έπ. Λίεμεσού. Τό όνομα του είναι άπό τά
αρχαία (όνοαιατα Κυπριακών χωοιών. Ή ονομασία Άκρούντα έγινε άπό τή λέξη ά κ ρ ο ν , πού σημαίνει
άκρα, δηλ. κώμη; πού είναι κτισμένη; στήν άκρη μιάς κοιλάδας. Καί πραγματικά τέτοια είναι ή Άκρούντα.
Φυσικά υπάρχουν κι άλλα χωριά κτισμένα σέ τέτοιες θέσεις σάν τής Ά-κιρούντας, χωρίς νά! έχουν τό ίδιο
όΐνομα. Αυτό όμως δέ σημαίνει πώς έπρεπε νά όνομάζουνται καί εκείνα τά χωριά έτσι, γιατί εκείνοι πού τά
πρωτόκτισαν, σκάφτηκαν καί τούς έΐδωκαν τό όνομα πού τούς άρεσε. ΑΛΑΙΜΜίΝΟ ( ή ) == Τό χωριό αυτό
τής ϊέπσ,οιχίας Λάρνακος ήταν φέουδο στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας. Στά 1'307 ήταν φεουδάρχης στό
χωριό αυτό δ Ί ω ά ν ν η ς *Ιβελίνος, τόν οποίον ιέξόρισε στήν Άρμενίαν δ ανεψιός του 9 ΑΧ μ ε <> ί κ ο ς.
Αυτός ήταν άδερψόίς τούί βασιλιά τής Κύπρου Ερρίκου Β', καί κατάφερε νά διώξη τόν αδερφό του άπό τόν
θρόνο, νά τόν στείλη στήν εξορία καί νά γίνη αυτός θασιλιάς τής Κύπρου γιά λί-γον καιρό. Τό όνομα
τού,χωριού αύτοΰ είναι Φράγκικο.
Στήν Άλαμινσ βρέθηκε ένα σπουδίαίον άγαλμα γυνα^κεϊο, που έγινε 3 χιλ. χρόνια π.Χ. καί θρίσκεται
στό Κυπριακό (Μουσείο. ΑΛΆΙΜΠΡΑ ( ή ) = Καί τούτου τού χωριού τό Ονομα είναι άπό τά αρχαιότεραΚυπριακά ανάματα. "Εξη, χιλ. χρόνια προ Χριστού ήρθαν ικαί κατοίκησαν σέ τούτο τδ
χωριό άνθρωποι. ΤΗταν τότε ή* λ ι θ ί ν η εποχή και οΓι πρώτοι εκείνο^ οικιστές
έκτισαν εδώ ένα συνοικισμόν, τόν όποιον ανακάλυψαν οί αρχαιολόγοι μέ πλήθος
λίθινων εργαλείων, τά όποια βρί-σκουνται στό Κυπριακό Μουσείο. Τ'ό όνομα του
χωριοΰ αύτοΰ1 ήταν γνωστό άπό τόν δον αίώ/να π.Χ. Ή Αλάμπρα, ή Λήδρα, οί Χύτροι,
οί Γόλγοι, τό Τδ'άλ^ον, ή Ταιμασσός, κι ή ΚαλοψΟδα, καθώς καί μερικές άλλες πο-
λιτείες κτίστηκαν στά μεσόγεια προτοΰ κτιστούν οί πολιτείες τών παραλίων. Δηλαδή
πριν ιάπό τόν Τρωϊκόν πόλεμο.
Οί σημερινοί κάτοικοι τοΰ χωριού, γχά' νά εξηγήσουν, γιατί τό χωριά τους έχει τέτοιο
όνομα, λένε πώς δέν μπορεί ποτέ νά καταστροφή άπό λ α μ π ,ρ ό, επειδή είναι άγρυπνος
φύλακας του ή Αγία Μαρίνα. Απόδειξη είναι πώς πρίν πολλά χρόνια, πού ή Αλάμπρα
τριγυριζόταν άπό πυκνά δάση κινδύνεψε νά γίνη στάκτη ιάπό φωτιά, ή όποια φούντωσε λίγο
μακριά άπό τό χωριό. Επειδή ήταν καλοκαίρι %ι ιό άνεμος ήταν "βοηθητικός, οί φλόγες τής
φωτιάς προχωρούσαν μέ μεγάλην ταχύτητα κατά τό χωριό. Οί κάτοικοι, τρομαγμένοι,
μαζεύτηκαν στόν ναό τής Αγίας Μαρίνας καί κλαίοντας τήν παρακάλεσαν γονατιστοί νά τούς
σώοΐϋ ΈΊκεΐνην τή στιγμή εΙΙδαν τή σκιά μιας κοπέλας νά φεύγη: άπό τό ναό. Τήν
ακολούθησαν δλοι καί είδαν πού προχώρησε κατά τό μέρος πού ή φωτιά λυσσομανούσε. Τήν
είδαν πού γονάτισε καί παρακάλεσε τόν Θεό νά σώση τά πλάσματα του, καί είδαν σέ λίγο τήν
φωτιά νά σβήνη καί τό χωριό τους απείραχτο άπό τίς φλόγες. Άπό τότε ονόμασαν τό μέρος πού
γονάτισε ή Άγια, Δ έ η σ η, (επειδή δεήθηκε στόν θεό νά γλιτώση τό χωριό άπό τήν φωτιά. (Δές
Ν'. ΚληρΟδη! «Θρύλοι καί Παραδόσεις τής Κύπρου», σ. 82). ΑΛΑΣΙΑ ( ή ) = ΤΗταν μιά άπό
τίς αρχαιότερες πολιτείες τής Κύπρου, κτισμένη κοντά στό χωριό "Εΐγκωμη τής 'έίπ.
Αμμοχώστου. Τά ερείπια τής πολιτείας αυτής τά ανακάλυψαν οί αρχαιολόγοι. Οί κάτοικοι τής
πολιτείας αυτής ιέλέγοντο Ά λ α σ ι ώ τ α ι καθώς καί ολοι οί κάτοικοι τής Κύπρου. "Η
Κύπρος τότε (1500 π.Χ.) εξουσιαζόταν άπό τήν Αίγυπτο, καί πλήρωνε φόρο στόν (βασιλιά της.
Έκείνην τήν εποχή ή Άλάσια ήταν πρωτεύουσα τής Κύπρου, καί ήταν ή πλουσιότερη πόλη
της, γιατί οί κάτοικοι είχαν στά χέρια τους τό Ιέμπόριο τοΰ χαλκού καί τήν κατασκευή όπλων
καί άλλων εργαλείων άπό χαλκό, τά όποια πουλούσαν στις γειτονικές χώρες.
ΑΛΑΣΚΑ ( ή ) = Μικρός συνοικισμός στήν έπ. Λεμεσού, στό σημείο εκείνο, πού σμίγουν οί
ποταμοί Πιτσιλιάς, Αμιάντου, Πλατρών, γιά νά σχηματίσουν τόν Κούρη ποταμό. Καί
τούτου τοΰ συνοικισμού τό όνομα είναι παλαιό όπως τής Άλάσιας. Πολιτεία μέ τό ί)σιο
ακριβώς δνομα υπήρχε καί στήν Κρήτη, στά πολύ παλιά χρόνια.
ΑΛΕΚΤΟΡΑ (ή) = Μικρό χωριό στά βόρεια τού χωριού <Π ι σ σ ο ύ ρ ι τής επ. Λεμεσού. Οί
κάτοικοι του είναι Τούρκοι βοσκοί. Είναι άπό τά χωριά εκείνα πού τό δνομά τους άπό
αρσενικό έ^γ^νε θηλυκό", ιδπως Ιό (Σ' ω τ Υ\-ρ α ς = : ή Σωτήρια, ο Ά μ α θ ο ύ ν τ α ς
= ή ΆμαθούΜτά, ό |Μ α-λ ο ύ ν τ α ς = ή Μάλούντα, δ Α λ έ κ τ ο ρ α ς
ή Αλέκτορα.
ΑΛΗΘΙΝΟΥ = Μικρό χωριό τής Πιτσιλιας, αντίκρυ τού χωριού "Αλωνα καί
σημαίνει χωριό τού Α λ η θ ι ν ο ύ . Ό Αληθινός αυτός είναι ό πρώτος οικιστής τού
μέρους εκείνου, αυτός πού έκτισε τό πρώτο σπίτι καί κατοίκησε έκεΐ, γνωστός μέ τό
παρωνύμιο (παρατσούκλι) α λ η θ ι ν ό ς . ^.ΆΟΑ ( ή ) = Τούρκικο χωριό τής επαρχίας
Αμμοχώστου στά δυτικά τού χωρίου Λι,μνιά. Π ή ρ ε τό όνομα αυτό άπό τά παλιά χρόνια πού
πρωτοκτίστη-κε, έπει/δή, φύτρωνε έκεΐ τό φυτό ά λ ό α, τό όποιον σήμερα οί Κύπριοι τό λένε
ά λ ά, καί στά χωριά τής (Μιεσαορίας τό φυχεύουν πάνω άπό τις πόρτες τών σπιτιών τους γιά
προφύλαξη άπό τό βάσκανο μάτι. Τό φυτόν αυτό μπορεί νά ζήση σέ (μέρος πού δέν υπάρχει
νερό, γιατί τά φύλλα του είναι σαρκώδη σάν τής παπουτσοσυκιάς καί σκεπασμένα άπό μιά
επιδερμίδα αδιαπέραστη σάν λάστιχο. "Ετσι δέν εξατμίζει ούτε μιά σταγόνα νερού. "Αν
χαράξωμε τά φύλλα του ή τόν κορμό του βγάζει ένα γάλα, .τό οποίον πήζει σέ μικρά
κουβαράκια. Ή πίσσα αύτήι έχει μιά θαυμάσια ίμυρωδ^ά πού λέγεται α λ ό η (στήν
Κύπρο ξυλαλάς) καί είναι άπό αυτήν πού πήρε ό Νικόδημος καί μύρισε τό σώμα τού Χριστού
προτού τόν ενταφίαση μέ τόν Ιωσήφ. ΑίΛΩ/ΝΑ ( ή ) = «Είναι, ενα άπό τά ωραιότερα χωριά τής
Κύπρου, στήν περιοχή τής 'βόρειας Πιτσιλ^άς. Π ή ρ ε τό όνομα του άπό τή θέση πού είναι
κτισμένο. Στα μέρη ιέκεΐνα δύσκολα μπορεί κανείς νά βρή πεδινή έκταση, μεγαλύτερη άπό
μιά δυο σκάλες. Στήν "Αλωνα μπροστά άπό τό χωριό βλέπει κανείς ιμ^ά πεδινή: έκταση
αρκετά μεγάλη, πού άπό μακριά μοιάζει μέ ά λ ώ/ν ι. 'Επειίδή όμως τό αλώνι αυτό είναι
πολύ μεγάλο, οί άνθρωποι τό ονόμασαν " Α λ ω ν α ( = π ο λ ύ μεγάλο αλώνι)·.&25
Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας υπήρχε τό χωριό αυτό καί ήταν ένα άπό τά πολλά
χωριά, πού ήσαν κτήματα τού 'βασιλιά τής Κύπρου, ό όποιος έ'παιρνε όλους τούς
φόρους πού πλήρωναν οί κάτοικοι.
'1|δρυτής τής πολιτείας αυτής ήταν ενα μυθ^κόν πρόσωπο Οπως καί της παλαιάς
Πάφου, τήν Ιόποίαν ΐδρυσεν δ ήρωας ' Α ' ε ρ ι ί α ς . *0 γυιός τού ήρωα αυτού, πού
λεγόταν " Α μ α θ ο ς , Ήδρυσε τήν Άμαθούντα καί τής έΐδωκε τό όνομα του.
"Αλλοι λένε πώς ό "Αμαθος αυτός ήταν γ ιός τού ήρωα Η ρ α κ λ ή .
Ό "Αμαθος δέν ήταν μονάχα ό ιδρυτής τής 'Αμαθούντας, αλλά καί ό οργανωτής τών
μεγάλων θρησκευτικών τελετών καί πανηγύρεων στήν πόλη αυτή. ίΓνο')ριμές του
γιορτές ήσαν οί γιορτές τής Αφροδίτης στήν Πνίφο, μαζί μέ τις γιορτές τού "Αδωνη,
κ ι αυτές τις γιορτές προτίμησε νά γιορτάζουν οί Άμαθούσίοι. Δέν έμειναν όμως οί
κάτοικοι μέ τις γιορτές αυτές, γιατί άπό τήν αρχή είχαν συνηθίσει νά γιορτάζουν καί
τόν Ξ έ ν ι ο ν Δ ί α , ιό δποΐος συμβούλευε πάντα τούς ανθρώπους νά πε-
ριποιούνται τούς ξένους.
Σπουδαία ήταν επίσης στήν 'Αμαθούντα ή λατρεία τών ηρώων όπως τοίύ "Η ρ α κ λ
ή καί τού *0 ν ήσ ι λ λ ο υ. "Οπως ξέρομε άπό τήν ίστορία, τό κεφάλι τού Όνήσιλλου,
τό όποιον είχαν μεταφέρει άπό τή Σαλαμίνα οί Άμαθούσιοχ καί τό έ>βαλαν πάνω άπό
τήν πύλη τής πόλης των, γέμισε άπό μέλισσες, οί οποίες έκαναν έκεΐ μέλι. Οί
Άμαθούσιοι έθεώρησαν αυτό τό πράμα σάν θεϊκό σημάδι καί ζήτησαν τή γνώμη τού
μαντείου, πού ίβ^σκόταν στον ναό τού Απόλλωνα στό Κούριο. Τό μαντεΐο τούς είπε νά
θάψουν μέ τιμές το κεφάλι τοΰ Όνήσιλλου καί νά τον τιμούν σάν ιηρωα μέ γιορτές καί
αγώνες.
Οί 'Αμαθούσιοι στά παλιά εκείνα χρόνια τιμούσαν πολύ τόν ήρωα Θησέα, πού
ήταν βασιλιάς τών Αθηνών, καί τή γυναίκα του την Αριάδνη, τού πέθανε στήν
'Αμαθούντα. Τιμούσαν τούς ήρωες αυτούς μέ αγώνες καί γιορτές, πού γίνουνταν κάθε
χρόνο τήν ίδια μέρα, πού πέθανε στήν πόλη τους ή Αριάδνη. Προτού γίνουν οί θυσίες
τήν ήμερα Ικτίνη, ένας νέος ξαπλωνόταν χάμω, μπροστά στους παπάδες καί στό πλήθος
τών πανηγυριστών, καί παράσταινε τήν Αριάδνη πού κοιλο-πονονσε και δέ μπορούσε νά
γέννηση.
Μέ τά κλαψιάρικα λόγια του, καί, τίς απελπιστικές φωνές πού ε-ιβγαζε ζητώντα; βοήθεια
(άπό τούς θεούς καί τούς άνθρο')πους, έκανε τά συγκεντρωμένα π?ί,ήθη τής 'Αμαθούν,τας
νά συγκινηθούν καί νά δακρύσουν, καί νά παρακολουθούν τις γιορτές μέ μεγαλύτερη
συγκίνηση καί ενθουσιασμό.
Σ'τά πρώτα χριστιανικά χρόνια ξαπλώθηκε καί στήν 'Αμαθούντα ή χριστιανική διδασκαλία,
καί πρώτος επίσκοπος αυτής, πού χειροτονήθηκε άπ^ τόν επίσκοπο τής Ταμασου άγ.
Ήρακλείδιο, μέ τή σύσταση τοΰ αποστόλου Παύλου, ήταν ό Μ ν η μ ό ν ι ο ς. Ό Μνημόνιος
είχε κάνει διάκονο τόν άγ. Τύχωνα, ό όποιος μετά τό θάνατο χοΰ Μνημονίου ^γινε επίσκοπος
τής 'Αίμαθούντας, %μι τ' όνομα του δόθηκε στό γειτονικό χωριό, γιά νά διατηρηθή ως σήμερα.
Ή 'Αμαθούντα ήταν επίσης πατρίιδα τοΰ μεγάλου Πατριάρχη τής Αλεξάνδρειας Ι ω ά ν ν η
τ ο ΰ Έ λ ε ή μ ο - ν α, τόν όποιον τιμούν σάν άγιο σήμερα δλοι οί όρθόΐδοξοι. ΑΙΜΑΡίΚΕΙΤΗ
(ή) = Στά δυχικά τών ΐΚίελοκεδάρων βρίσκεται τό χωριό αυτό μέ τό Φράγκικο όνομα 'Α. μ α ρ
κ έ τ η. Τό όνομα αυτό ήταν συνηθισμένο στή γενιά τών Λϊα υ ζ ι ν ι α ν ώ1 ν, τών Γάλλων
εκείνων βασιλιάδων, οί όποιοι, 3001 περίπου χρόνια είχαν στήν εξουσία τους τήν Κύπρο.
Φαίνεται πώς τό χωριό αυτό κτίστηκε στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας, καί τοΰ κόλλησαν
Φράγκικο Ονομα, ΐσως γιατί ύπήρχεν εκεί κάποιο τσιφλίκι, πού ήταν κτήμα κάποιας
πριγκήπισσας πού ονομαζόταν Λα Μαργουέττε ((Μαρκεττού). Μέ τόν καιρό έφυγε τό
πρώτο γράμμα κι έμεινε μαργουέττε = 'Αμαρκέτη.
Στά προχριστιανικά χρόνια ήταν κατοικημένο τό μέρος αυτό, γιατί εκεί βρέθηκαν αρχαία
αντικείμενα. 'Εκεί λατρευόταν ίό> Ελληνικός θεός Ά π ό λ λ' ω ν με τόν τίτλο : Ό' π ά ω'ν
|Μ ε λ ά ν θ ι Ό ς, πού σημαίνει: Ά π ό λ λ ω ν α ς ό σ ύ ν τ ρ ο φ ο ς ή ό κ α λ ό
ς π ο ι μ έ ν α ς . Μαρτυρά τή λατρεία τοΰ Απόλλωνα εδώ μιά (επιγραφή; πού βρέθηκε μέσα
στόν ναό του. Βρέθηκε επίσης εκεί ένα ωραιότατο μαρμάρινο αγαλματάκι τοΰ Θεού Π^άνα, (ό
οποίος ήταν, Ιοπως ξέρομε, ό θεός τών βοσκών. Καί τά δυο αυτά αρχαία αντικείμενα (δείχνουν
πώς οί κάτοικοι τού μέρους αύτοΰ στά μακρινά εκείνα χρόνια ήσαν ποιμένες. ΑΜΙΑΝΤΟΣ (Ο)
— Μέ τό δνομα αυτό έχομε δυο συνοικισμούς, πού ξεχωρίζουν μέ τά ονόματα Π ά ν ω καί
Κ ά τ ω Ά μ ί α ν τ ο ς. Τό πρώτο είναι κτισμένο στήν ανατολική πλαγιά τοΰ Τροόδους καί τό άλλο χαμηλότερα στή ρίζα τοΰ βουνού. Είναι καί τά δυο εντελώς καινούριοι συνοικισμοί. Ό
Κάτω Αμίαντος κτίστηκε λίγο ενωρίτερα καί ιδρυτής του ήταν ένας χωρικός άπό τό γειτονικό
χωρικό Πελέντρι, στό όποιον ανήκουν
ολα τά .κτήματα τοΰ Κάτω Αμιάντου (κήποι). Υπήρχαν αρχικά 2—3 νερόμυλοι μέ τό
όνομα « μ ύ λ ο ι τ ο ύ Ά μ ι ά ν τ ο υ», στους όποιους κατέφευγαν όλοι οι κάτοικοι
τής Πιτσιλιάς γιά άλεσμα τών σιτηρών τους, ιδίως τό καλοκαίρι. 'Κπεύδή τό μέρος ήταν
περαστικό, γιατί βρισκόταν στά σύνορα δυο επαρχιών Λευκοσίας καί Λεμεσού, καί σέ
παλαιότερα χρόνια τά πορτοκάλια τής Λεύκας κουβαλιούνταν μέ καμήλες στή Λεμεσό,
μέ σταθμό τό μέρος αυτό, ένας χωρικός ιάπό τό Πελέντρι μέ τό όνομα Χ α τίζηκ τ ω ρ ή
ς, έκανε έκεϊ ένα μικρό χάνι. Σ'' αυτό στάθμευαν όλοι οί ταξιδιώτες πού περνούσαν άπό
τή μιά επαρχία στήν άλλη. • Στήν αρχή όλοι έλεγαν τό μέρος : ΣΙτού Χ α τ ζ η κ τ ω ρ ή,
κι εξακολούθησαν ώς πριν λίγα χρόνια νά λένε τό μέρος έτσι, ώσπου κτίστηκαν κάμποσα
σπίτια, κι οί κάτοικοι ζήτησαν άπό τήν Κυβέρνηση νά τους Ιδ'ιορίση μουχτάρη καί
δάσκαλο, οπότε τό χοοριό ονομάστηκε οριστικά Κ ά τ ω ' Α! μ ί α ν το ς.
Τό καλοκαίρι του 1'90'7 ένας Ιταλός, γνωστός μέ τό Ονομα Τ ρ ο ύ μ π ε τ τ α ς ,
ξεκινούσε μ' ένα μουλάρι άπό τή. Λευκοσία καί προχωρούσε, μέ οδηγό ένα χωρικό άπό
τήν Κακοπετριά, προς τις ανατολικές πλαγιές του Τροόδους. Ό1 Ιταλός αυτός,
άκούοντας πώς τά μέρη αυτά οί χωρικοί τά λένε Π α μ π α κ ό π ε τ ρ α καί Ά μ ί α
ν τ ο , υποψιάστηκε τήν ύπαρξη του" περίφημου αυτού ορυκτού, πού ήταν γνωστό
στους αρχαίους "Έλληνες, γιατί ύφαιναν μέ τις ίνες του σακκούλες, μέσα στις όποιες
έρραβαν τούς νιεκρούς των καί τούς έκαιαν. Οί σακκούλες δέν καίουνταν κι ή στάκτη
τών νεκρών μπορούσε εύκολα νά μαζευτή άπό τήν ιάμιαντέ-τινη σακκούλα, γιά νά
φυλαχΙτή σέ μιά υδρία, μέσα στον οίκογενειακόν τάφο.
"Οταν δ Τρουμπέττας έφτασε στά μέρη αυτά, βρήκε άφθονες πέτρες μέ πρασινωπό
χρώμα, πού όταν κοπανίζουνταν μέ πέτρα ή σφυρί, άφηναν κάτι κλωτσές σάν τού
παμπακιού. Ή υποψία του βγήκε σωστή, καί παράλαβε μαζί του (μερικές άπό τις πέτρες
πού βρήκε. Γυρίζοντας στή,ν Λευκοσία, πρώτη του δουλειά ήταν νά στείλη δείγματα άπό
τις πέτρες αύ^ τές στήν Ευρώπη πρός ίέξέταση. Σέ λίγες μέρες πήρε απάντηση πώς οί
πέτρες πού έστειλε είναι γεμάτες α μ ί α ν τ ο . Αμέσως ό Τρουμπέττας παίρνει άδεια
άπό τήν κυβέρνηση γιά νά άνοιξη ορυχείο στή,ν περιοχήν «κείνη. "Υστερα πουλά τά
δικαιώματα του σέ μιά Α υ σ τ ρ ι α κ ή ν έ-ταιριεία, ή /οποία άπό τά 1907 έ'στησε ιέκεΐ
τό πρώτο εργοστάσιο κι άρχισε νά βγάζη αμίαντο. Τό μέρος στήν άρχή ονομαζόταν
Π^αμπακό-π ε τ ρ α καί Α μ ί α ν τ ο ς, μά σέ λίγον καιρό ίέπεκράτησέ τό δεύτερο
όνομα πού τού 'έμεινε οριστικά. Στά 1914 πού άρχισε δ Α' (Παγκόσμιος πόλεμος, ή
Αυστρία πολέμησε εναντίον τής Αγγλίας. "Ετσι ή Αγγλία έκανε κατάσχεση τής πρώτης
Αυστριακής εταιρείας, καί παραχώρησε τό ορυχείο σέ μιά Άγγλικήν έταιρείαν, ή (οποία
(ρρόντισε νά στήση; )δσα εργοστάσια χρειάζουνταν γιά τήν κατεργασία τού Αμιάντου,
κι όσα σπίτια -χρειάζουνταν γιά τούς υπαλλήλους καί τούς ιέργάτες της, καί
καταστήματα γιά τις ιάνάγκες των. "Ολα αυτά τά κτίρια .απετέλεσαν τόν συνοικισμό
Πάνω Αμιάντου.
Ώς ένα μίλι βορειότερα άπό τόν Κ. Αμίαντο ήταν τά Λ ο υ τ ρ ά τ ή ς Ρ ή γ α ι ν α
ς, καί καθώς παρα/δίδουν οί χωρικοί, ή Ρήγαινα πήγαινε εκεί κάθε καλοκαίρι κι έκανε
τά λουτρά της.
Ανάμεσα τοΰ Κάτω καί τοΰ Πάνω * Αμιάντου καί κοντά στόν Π. Αμίαντο, έκεΐ πού
είναι κτισμένο έ'να εκκλησάκι, ήταν τό μοναστήρι τού ' Α γ ί ο υ Μ ά μ α , τό οποίον
καταστράφηκε στά χρονιά της· Τουρκοκρατίας κι απόμεινε μονάχα τό όνομα τοΰ αγίου
(Μάμα. 'ίΕκεΐ οί κάτοικοι τοΰ Πελεντριοΰ έκτισαν τό σημερινό εκκλησάκι κι άρχισαν
νά γιορτάζουν τόν άγ. Μάμα στις £ τοΰ Σεπτέβρη. Σήμερα δημιουργήθηκε μιά άπό τίς
πιο μεγάλες πονηγύρεις τής Κύπρου. Α.ΜΗΡΟΥ (ή) == Δέν είναι χωριό ή 'Α μ η ρ ο ύ.
Είναι ένα μοναστηράκι στους πρόποδες τοΰ όρους Κ α κ ο μ ά λ λ η, κατά τόν νότο, καί
στά ανατολικά τής 'Αψιοΰς.
Πρωτοκτίστηκε τό μοναστήρι αυτό άπό κάποιον Ά μ η ρ ά ν, ό όποιος ζούσε,
στά Βυζαντινά χρόνια, καί ίό οποίος είχε τυφλωθή καί, παρακαλώντας τήν
Παναγία νά τοΰ ,χαρίση τό φως του, είδε μιά νύχτα άπό τό βάθος τής κοιλάδας
ένα φως στό μέρος (εκείνο. Αμέσως υποψιάστηκε πώς πρόκειται περί θαύματος
τής Παναγίας, ή οποία τοΰ γιάτρεψε τά μάτια. Προχώρησε λοιπόν μέ άλλους
πρός τό μέρος πού έβλεπε τό φως, κι όταν έφτασε έκεΐ, βρήκε κρυμμένη σ' έ'να 27
βάτο τήν εικόνα τής Παναγίας. Μέ δικά του ιεξοίδα έκτισε τό μοναστήρι, τό
όποιον ονομάστηκε Άμηρού άπό τό δνομά του.
Τό μοναστήρι πρόκοψε πολύ στά [Βυζαντινά καί στά Φράγκικα χρόνια, μά
καταστράφηκε στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας, όπως καί δεκάδες άλλα
μοναστήρια, καί τά κτίρια του καί τά γύρω κτήματα, μέ τά κοπάδια, τούς
κήπους καί τά δέντρα του, έ'γιναν κτήμα τής Μητρόπολης Κιτίου, σύμφωνα μέ
τούς εκκλησιαστικούς νόμους.
ΑΜ|ΜΑ(ΔΚΙΕίΣ (οί) = Μικρό χωριό στήν Τηλυριά, στό όποιο* κατοικούν λ ι ν ο π ά μ
π α κ ο ι, Τί άνθρωποι είναι αυτοί; Ή ονομασία πού τούς δόθηκε είναι καθαρά
Κυπριακή, καί σημαίνει ύφασμα καμωμένο άπό λ ι ν ά ρ ι καί π α μ π ά κ ι .
Οί άνθρωποι αυτοί στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας ήσαν "Ελληνες Χριστιανοί,
αλλά γιά νά αποφύγουν τά κακά τής Τούρκικης διοίκησης, καί νά μή
καταδιώκωνται, άλλαξαν τήν πίστη; τους. Παραδέχτηκαν τή Μωαμεθανική,
διδασκαλία, χωρίς όμως V* άρνηθοΰν ολότελα τή Χριστιανική* διδασκαλία, τήν
οποίαν αγαπούσαν πολύ. "Ετσι ή ανάγκη τούς έκανε, κρυφά νά είναι
Χριστιανοί, νά βαφτίζουν κρυφά τά παιδιά τους, νά μεταλαβαίνουν κρυφά, νά
γιορτάζουν καί χριστιανούς άγιους κρυφά. Φανερά, μπροστά στά μάτια τών
Τούρκων, νάναι Μ ω α-ί μ ε θ α ν ο ί , νά δίνουν στά παιδιά τους Μωαμεθανικά
ονόματα καί νά πηγαίνουν καί στό τζαμί γιά νά προσευχηθούν. Ό λαός φανερά
ονόμασε τούς ανθρώπους αυτούς λ ι ν ο π ά μ π α κ ο υ ς καί κρυφά θ ε ο μ π α ΐ-
% τ ε ς = ανθρώπους πού περιπαίΙζουν τόν θεό.
Τό χωριό ονομάστηκε στήν άρχή πού πρωτοκτίστηκε ' Α μ μ ο υ δ ι έ ς, γιατί
ήταν αμμουδερό τό έδαίφός του. Μέ τόν καιρό παραμορφώθηκε τό αρχικό δνομα
καί τό ου τής μεσαίας συλλαβής έγινε α. "Ετσι έγινε γνωστό τό χωριό μέ τό
δνομα 'Α μ μα δ κ ι έ ς άντί 'Α μ μ ο υ δ κ ι έ ς.
ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΣ (ή) = Τό δνομα τής πολιτείας αυτής σχηματίστηκε άπό δυο λέξεις. Τή
λέξη ά μ μ ο ς καί τή λέξη χωσμέ'νίη, δηλ. πολιτεία τριγυρισμένη άπό άμμο. Ή
Αμμόχωστος είναι ιό διάδοχος τής Σαλαμίνας— Κωνστάντιας. Πρωτοκτίστηκε
στά 260 π.Χ. άπό τόν "Ελληνα βασιλιά τής Αιγύπτου Πτολεμαίο, %ΐ ονομάστηκε
στην αρχη Α ρ σ ι ν ο η,, προς τιμή τής αδερφής του βασιλιά. Στήν αρχή; πού
κτίστηκε ήταν μιά ■φτωχή κι ασήμαντη πολιτεία, γιατί εξακολουθούσε νά
άκμάζη ή γειτονική της πολιτεία, ή Κωνστάντια. Ώς τά 647 μ.Χ. εξακολούθησε
νάναι έτσι φτωχή κι ασήμαντη. Άπό τό έτος Ομως αυτό άρχισε ν' άλλάζη από-
τομα ή ζωή της, γιατί εκείνη τή χρονιά ξέσπασε απάνω στήν Κωνστάντια ή
μεγαλύτερη θύελλα πού μπορούσε νά ξεσπάση ποτέ απάνω σέ μιά πολιτεία.
ΤΗταν ή θύελλα τών Σαρακηνών, οί όποιοι έφτασαν εκεί αμέτρητοι μέ τά
καράβια τους, μπήκανε στήν πόλη, έσφαξαν τούς κατοίκους της, λεηλάτησαν τά
σπίτια τους, φόρτωσαν στά καράβια τους δ,τι πολύτιμο βρήκαν, κι έΐβαλαν φωτιά
παντού. Τίποτε δεν απόμεινε στήν πόλη εκτός άπό στάκτη. καί μαύρα ιέρείπια.
Μερικοί άπό τούς κατοίκους σώθηκαν μέ τή φυγή, κι έκαναν καταφύγιο τους
τήν Αμμόχωστο. Ή Κωνστάντια εγκαταλείφτηκε όιριστικά Ιάπό τό έτος αυτό κι
έμεινε σωρειασμέ-νη στά μαύρα της ερείπια, τά όποια μέ τόν καιρό σκεπάστηκαν
άπό άμμο. Το αεράκι τής θάλασσας στοίβαζε λίγη λίγη τήν άμμο τής ακρογιαλιάς
καί μέ τόν καιρό σκέπασε φιλόστοργα τά θλιμμένα ιέρείπια. 'ίΕκείνη τήν εποχή
μετακομίστηκε στήν Αμμόχωστο καί ό Αρχιεπίσκοπος τής Κύπρου, πού ώ ς τότε
εΐχιε. τήν έΐδρα του στήν (Κωνστάντια, κοντά στον περίφημο ναό τού άγ. 'Ε π ί
φ1 α ν ί ο υ, πού ήταν ό μεγαλύτερος ναός στήν Κύπρο. Ό Αρχιεπίσκοπος τής
Κύπρου εξακολούθησε νά μένη στήν Αμμόχωστο ώς τά 12122 μ.Χ. πού οί
Φράγκοι κατάργησαν τις 14 επισκοπές τή|ς Κύπρου κι άφή,καν μονάχα 4.
"Υστερα άπό τό έτος 647 μ.Χ. άρχισε νά προοδεύη ή Αμμόχωστος, καί στά
χρόνια τών Λουζινιανών έγινε ή πλουσιότερη, πόλη τής Κύπρου καί όλης τής
Εγγύς Ανατολής. Ή αιτία ήταν διπλή:
α ) Γιατί άρχισε νά φουντώνη στά χρόνια αυτά τό εμπόριο μεταξύ Χ τών χωρών
τής Είύρώπης καί τών χωρών τής μακρινής Ανατολίας καί /β) Γιατί άπό τά τέλη
τού 11ου αιώνα είχαν επικράτηση στις ανατολικές χώρες τού Βυζαντινού
κράτους, ('Αρμενίαν, ΚαππαΙδοκίαν, Σύ-ρίαν) οί Σελτζούκοι Τούρκοι, καί τό
περίφημον εμπορικό ζρμολογιο μεταξύ τής Περσίας καί τής Κων)λης
καταστράφηκε, κι έπρεπε νά δημιουργηθούν καινούρια εμπορικά (δρομολόγια.
Τά παράξενα προϊόντα τής Κίνας, τών Ινδιών καί τών Ινδικών νήσων, ή κανέλα,
τά άρτύματα, τό μυρωδάτο ξύλο (ξυλαλόη), τό τσάι, τά (διάφορα μυρωδικά, τά
πολύχρωμα χαλιά κλπ., άρχισαν νά γίνοννται περιζήτητα στις Ευρωπαϊκές χώρες. Ενωρίτερα τά προϊόντα αύΐά κουβαλιούνταν στήν Πόλη άπό τήν Περσία.
Μεγάλοι έμποροι άπό τήν Πόλη ξεκινούσαν μέ καραβάνια καμήλων καί
πήγαιναν στις πόλεις τής Περσίας, τήν Τ ε χ ε ρ ά ν η καί τό Ί -
■ σ π α χ ά ν , Οπου γίνουνταν τότε μεγάλες εμποροπανηγύρεις. "Αλλοι έμποροι
άπό τήν Ανατολή κουΐβαλούσαν τά σπάνια εμπορεύματα τους στις δυο αυτές
Περσικές πόλεις, άπό τις ιαποΐες τά αγόραζαν Ιέμποροι τής Πόλης. Τεράστια
καραΐβάνια καμήλων περνούσαν άπό τήν Περσία στήν Αρμενία, τήν
Καππαδοκία, τήν Παφλαγονία κι έφταναν στήν Πόλη, πού ήταν
τότε τό κέντρο του παγκοσμίου εμπορίου, όπως είναι σήμερα τό Λονδίνο..29
Άπό τήν Πόλη, έμποροι, άπό τήν Ένετία καί τή Γένουα κουβαλούσαν τά εμπορεύματα
αυτά τής Ανατολής στις Ιδιάφορες χώρες τής Ευρώπης. Τό έμπορικόν αυτό δρομολόγιο
καταστράφηκε οριστικά στά τέλη του 11ου αιώνα μέ τήν κατάληψη τής Αρμενίας—
Καππαδοκίας άπό τούς Σελ-τζούκους Τούρκους.
"Έτσι δημιουργήθηκαν αναγκαστικά καινούρια εμπορικά δρομολόγια Τά προϊόντα
τής Ανατολής μετά τόν Ιΐον αιώνα μεταφέρουνται στή Βαγίδάτη καί άπό έκεΐ, μέ
καραβάνια καμήλων μεταφέρουνται στην Τ ύ ρ ο , στά νότια τής Βηρυττού, άπό όπου
φορτώνουνταν σέ καράβια καί μεταφέρουνταν στις απέραντες άποθήίκες τής
Άμμοχο3στου. "Ετσι ή Αμμόχωστος κατάντησε ή μεγαλύτερη αποθήκη προϊόντων τής
Ανατολής, πού προορίζουνταν γιά τά λιμάνια τής Ευρώπης. Δέ μπορούσε νά χρήσιμο
ποιηθή ή Τύρος γιά τήν αποθήκευση τους, γιατί δέν υπήρχε ιέκεΐ καμμιά ασφάλεια,
άφοΰ ή πόλη βρισκόταν στά χέρια τών Σαρακηνών, κι οί πόλεμοι στά μέρη αυτά
μεταξύ τών Σαρακηνών καί τών Σταυροφόρων δέν είχαν τελειωμό. Στήν "Αμμόχωστο
υπήρχε ησυχία καί καλή ασφάλεια, γιατί ή Κύπρος βρισκόταν υπό τήν εξουσία τών
Φράγκων.
Κάπου διακόσια τόσα χρόνια ή Αμμόχωστος κατάντησε τό πιο σπου-^αΐον κέντρο
τού διαμετακομιστικού εμπορίου ανάμεσα στήν Ανατολή κα? τή Δύση. Τό έμπόριον
αυτό έφτασε στή μεγαλύτερη ακμή του ανάμεσα σ^ά χρόνια 1270—1370. Ή
Αμμόχωστος τήν έποχήν αυτήν κατάντησε υΐά πολιτεία, στήν οποίαν μπορούσε κανείς
ν' άκούστ» όλες τίς νλοχτΛ*/· του κόσμου, γιατί μαζεύτηκαν σ' αυτήν έμποροι άπό όλες
τις φυλές. Αφάνταστος ήταν (6 π?^οΰτος πού μαζευόταν τότε στήν πόλην αυτή, καί
τούτα τά χρόνια κτίστηκαν τά περίφημα διπλά κάστρα της, κι οι πολλοί ναοί της. Ό
περίφημος ναός τού Ά γ ι ο υ Ν ι κ ο λ ά ο υ , πού είναι έ'να άπό τά καλύτερα
Φράγκικα μνημεία στήν Κύπρο, άρχισε νά κτίζεται στά 1308, γιά νά μετατραπή. σέ
τζαμί άπό τούς Τούρκους στά 1'571, τότε πού ματοκύλισαν τήν Αμμόχωστο μέ τίς
σφαγές πού έκαναν έκεΐ, όταν πή-•ρανε τήν πόλη, κι επέβαλαν στόν Ενετό διοικητή
της τά φρικτά ιέκεΐνα μαρτύρια καί τόν μαρτυρικό θάνατο.
"Οταν κτι'ΐζουνταν τά καίρια εκείνα, κάστρα καί ναοί καί παλάτια, ή Αμμόχωστος
είχε φτάσει στή μεγαλύτερη της δόξα. Τά κέρδη τών εμπόρων ήσαν μυθώδη.
Διηγούνται πώς ένας έμπορος τής Αμμοχώστου πού ονομαζόταν Σ υ μ ε ώ ν , στά
1'3'28 φόρτωσε ένα καράβι μέ δικά του εμπορεύματα καί πήγε στή Συρία. Τά κέρδη
του άπό τό ταξίδι αυτό ήσαν τόσα, ώστε νά τόν φτάσουν νά κτίση μέ αυτά τόν περίφημο
ναό τών αποστόλων Π έ τ ρ ο υ καί Π α ύ λ ο υ στην Αμμόχωστο. Μόλις γύρισε άπό τό
ταξίδι του ίείβαλε χωριστά τά λεφτά πού κέρδισε, καί μέ αυτά έκτισε τόν ναό, χωρίς νά
χρειαστή ούτε μιά πεντάρα περισσότερα.
*"Ενας άλλος έμπορος άπό τή Συρία, πού ονομαζόταν Φ1 ρ α σ έ ς Λ α χ ά, κάλεσε
μιά μέρα τόν Φράγκο 'βασιλιά τής Κύπρου στό σπίτι του στήν Αμμόχωστο, γιά νά τόν
φιλοξενήση μαζί μέ τή συνοδεία του. Τό σπίτι τού εμπόρου αυτού ήταν αληθινό
παλάτι. Φιλοξενούμενος βασιλιάς ίΐταν ό Ουγος Δ' ή ό Πέτρος ό Α'.
(Γιά νά έτοιμάση τά φαγητά ό έμπορος αυτός μεταχειρίστηκε 4 γομάρια μυρωδάτο
ξύλο (ξυλαλόη), πού τό έφερναν τότε άπό τις Ινδίες
καί τήι Μαλαισία, καί τό πουλούσαν 20 φράγκα τήν οκά. Αυτό σημαίνει πώς ό έμπορος
αΰχός γιά νά ψήση τά φαγητά, ιμέ τά όποια θά φιλοξενούσε τόν βασιλιά καί τή
συνοδεία του, ξόδεψε μονάχα γιά τό ψήσιμο τών φαγητών κάπου 150 λίρες. Καί τό
έκανε αυτό μόνο καί μόνο γιά νά ευχαρίστηση τό ιβασιλιά μέ τή μεθυστική μυρωίδιά,
πού ξεχύθηκε καί πλημμύρισε τό σπίτι του άπό τά μυρωδάτα εκείνα ξύλα.
"Υστερα άπό τό δείπνο όλοι οι καλεσμένοι μπήκαν σέ μιά μεγάλη; αίθουσα, όπου σέ
μιά άπό τις τέσσερεις γωνιές της, ήταν μιά μεγάλη θερμάστρα, καμωμένη άπό ιάσήμι. Στή
θερμάστρα αυτήν έκαιαν μυρωδάτα ξύλα γιά νά λιγοστέψη τό κρύο τής αίθουσας, επειδή
ήταν χειμώνας. Μιά μεθυστική μυρωδιά τής ξυλαλόης πλημμύρισε τήν αίθουσα, πού
φωτιζόταν άπλετα άπό τέσσερεις μεγάλες λυχνίες, τοποθετημένες στις ,τέσσε-ρεις γωνιές
της. Ό βασιλιάς κι οί άλλοι φλοξενούμενοι ,μαζί μέ τόν νοικοκύρη, κάθισαν σέ μαλακά
χαμηλά σκαμνάκια κι άρχισαν νά παίζουν ζάρι, ρίχνοντας το στό πάτωμα, πού ήταν
σκεπασμένο μέ πολύχρωμα καί πανάκριβα χαλιά.Ε'έ λίγο τέσσερεις υπηρέτες τού έμπορου εκείνου έφεραν στή μέση τής αίθουσας εν
τεράστιο «δίσκο, γεμάτο μέ μαργαριτάρια, διαμάντια, ρουμπίνια καί άλλους πολύτιμους
λίθους. ΟΓιά νά κουβαλούν τόν δίσκον αυτόν τέσσερεις άντρες, σημαίνει πώς ήταν
τεράστιος καί γεμάτος, ώστε νάχη πολύ μεγάλο βάρος. Τέσσερα ωραία λυχνάρια
τοποθετημένα στον ιδίσκον ιέκεΐνο σκόρπιζαν τό φώς των απάνω στους σωρούς τών
πολυτίμων λίθων. Όλόκληρος ό δίσκος ήταν σκεπασμένος μέ ενα μεγάλο ύφασμα, σέ
τρόπο πού νά μή φαίνεται καθόλου τό περιεχόμενο του. Οί τέσσερεις υπηρέτες, άφού
τοποθέτησαν τόν δίσκο απάνω σ' ενα τραπέζι, απομακρύνθηκαν.
Στις άλλες τρεις γωνιές τής αίθουσας ήσαν τρεις μεγάλοι σωροί, σκεπασμένοι επίσης μέ
υφάσματα. Κανένας δέν ήξερε τι πράματα ήσαν κρυμμένα έκεΐ.
Άφού πέρασε κάμποση: ώρα ό έμπορος εκείνος πρόσταξε Φυς |ύπη^ ρέτες του κι
έσβησαν τήι φωτιά τής θερμάστρας. "Υστερα ό ένας υπηρέτης ξεσκέπασε τόν μεγάλο δίσκο
κι οί άλλοι τρεις ξεσκέπασαν τις τρεις γωνιές, ένας κάθε μιά. '!Η αίθουσα λαμποκοπούσε
άπ' άκρη σ' άκρη μέ λογής λογής λάμψεις. Μιά ασημένια λάμψη σκόρπιζαν τά διαμάντια,
καί τά ιμαργαριτάρια. Μιά κόκκινη λάμψη σάν αίμα σκόρπιζαν τά ρουμπίνια, καί μια
κίτρινη τά χρυσά νομίσματα πού γέιμιζαν τή πρώτη γωνιά. Στή δεύτερη γωνιά
λαμποκοπούσαν τ' ασημένια νομίσματα καί στή τρίτη τά χάλκινα. ΤΗταν στοιβασμένα
ίέκεί σάν τό σιτάρι σέ σπίτι γεωργού.
Ό βασιλιάς κι οί συνοδοί του έμειναν μέ τό στόμα ανοιχτό. Δέ μπο-•ρούσαν ποτέ νά
φανταστούν τόσον πλούτο, μαζεμένο στά χέρια ενός μονάχα ανθρώπου, ίάίφού καί αυτός
ό ΐΐδιος ό βασιλιάς δέ μπορούσε μήτε στ* όνειρο του νά φανταστή τόσον πλούτο. Γιά
κάμποση ώρα δ βασιλιάς κι ο! συνοδοί του κοίταζαν, μιά τούς πολύτιμους λίθους του
δίσκου, πού άξιζαν εκατομμύρια, καί μιά τούς σωρούς τών χρημάτων στις γωνιές
έκπληκτοι κι αμίλητοι. Μερικοί άπό τούς συνοδούς τού (βασλιά, φεύγοντας άπό τήν
αίθουσα, τσέπωσαν Οσα χρήματα μπορούσαν, χωρίς νά τούς εμπόδιση κανένας.
Λυπήθηκαν μόνο πού δέ χωιρούσαν περισότερα ο£ τσέπες τους.31
Λίγα χρόνια αργότερα ό πάμπλουτος εκείνος Εμπορος πέθανε πάμ- ^ πτωχός, χωρίς
μιά δεκάρα στήν τσέπη. 10 Θεός τόν τιμώρησε γιά τή; με-.-' γάλη περηφάνειά του, καί τά
παιδιά του υπόφεραν άπό μεγάλη φτώχεια καί πείνα. Με τήν ιδέα πώς έχουν πάμπλουτον
πατέρα, δέν έμαθαν καμμιά δουλειά, μέ τήν [οποίαν μπορούν νά \ζήσουν. "Ενας γυιός
του, πού δέ ήξερε καί δέ μπορούσε καμμιά δουλειά νά κάνη, κατέφυγε σ' ένα Φράγκικο
μοναστήρι, τό όποιον τόν δέχτηκε (μέ τήν υποχρέωση ά κτυπά τήν καμπάνα τοΰ
μοναστηριού, άφοΰ δέ μπορούσε νά κάνη καμμιά άλλη δουλειά. "Ετσι |ό γυιός πρώην
εκατομμυριούχου κατάντησε κωδονοκρούστης σέ μοναστήρι !
Κάτι τέτοιο έπαθε καί ή Αμμόχωστος, γιατί σέ λίγα χρόνια έχασε τόν πλούτο καί τή
δόξα της εξ αιτίας τοΰ μεγάλου θαλασσοπόρου Βάσκο ντε Γκάμα. Κοντά στά 1500 μ.Χ. ή
Αμμόχωστος αρχίζει νά ιβλέπη κενές τίς αποθήκες της, καί νά παύη νάναι πιά τό μεγάλο
κέντρο τοΰ διαμετακομιστικού εμπορίου. "Ενας καινούριος δρόμος άναίχτηκε,καί τά
καράβια, φορτωμέοα μέ τά περιζήτητα προϊόντα τών Ινδιών καί τών νήσων των,
άκολουθοΰν τόν δρόμο πού έδειξε στά καράβια ό Βάσκο ντε Γκάμα άπό τό έτος 1497 μ.Χ.
ιόπότε πρώτος αυτός πέρασε τό ακρωτήρι τής Κ α λ ή ς 'Ε λ π ί δ α ς μέ τά 3 καράβια του
κι έφτασε στις Ινδίες. Είναι τό καινούριο εμπορικό δρομολόγο μέ τό οποίον χάλασαν τά
παλιά, άπό τίς Ινδίες στή Βαγδάτη — Τύρο — Αμμόχωστο, ή Μνδίες—Σουέζ—Άλε-
ξάντρεια. Βάσκο ντε Γκάμα τραυμάτισε θανάσιμα τήιν Αμμόχωστο, κι 6 πλούτος κι ή δόξα
της^'σΐβΤραν-*ά^ τ-ότε, "Ομως τή (χαριστική βσλή κατά τής Αμμοχώστου τήν ιέφερε ή
άλωση της άπό τούς Τούρκους στά 1571, γιατί σέ λίγα χρόνια σταμάτησε κάθε εμπορική
κίνηση, επειδή τόσον οί ξένοι έμποροι, όσο καί οί "Ελληνες Κύπροι αναγκάστηκαν νά εγ-
καταλείψουν οριστικά τήν πόλη. 01 "Ελληνες κάτοικοι της έκτισαν τότε άλλην πολιτεία
έ'ξω άπό τά κάστρα τής Άμμοχό>στου, τήν σημερινήν πολιτεία πού φέρει τό όνομα
Βορόσια.
Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας ή πόλη αυτή τών Βαροσίων δέν υπήρχε. Στή θέση της
υπήρχαν απέραντοι κήποι, μέσα στους οποίους δούλευαν περιβολάρηίδες καί φύτευαν
λαχανικά καί καλλιεργούσαν ιφρου-τόδεντρα. Μιά πλούσια καί πολυάνθρωπη πολιτεία
σάν τήν Αμμόχωστο χρειαζόταν κάθε μέρα τεράστια ποσά λαχανικών καί «φιρούτων γιά νά
θρ#ψη τούς κατοίκους της. "Ολα οα'τά τά λαχανικά καί τά φρούτα έ-Ιβγαιναν από τούς
κήπους αυτούς, πού άπλώνουνταν στά νοτιοδυτικά τών τειχών τής Αμμοχώστου. Ό χώρος
πού κρατούν σήμερα τά σπίτια, τών Βαροσίων καί οί δρόμοι των δεν ήταν τότε τίποτε
άλλ*> παρά καταπράσινα περιβόλια, τά όποια χώριζαν κάτι μονοπάτια. Οί περίβολάρηδες
κατοικούσαν μέσα στήν Αμμόχωστο καί στά περβόλια τους εξω άπό τά τά τείχη είχαν «δ
καθένας ένα μονάχα μικρό σπιτάκι, μέσα στό όποιο φύλαγαν τά εργαλεία τους.
Τά νερά τών περιβολιών αυτών εΐβγαιναν στήν επιφάνεια μέ μαγγανοπήγαδα. Άν
σήμερα λέμε τά Βαρόσια πόλη τών ανεμόμυλων, σίγουρα τότε θά τάλεγαν πόλη τών
μαγγανοπήγαδων (άλακατιών). Άπό τά χαράματα ώς αργά τό βράδυ, πού τά μουλάρια καί
τά γαϊδούρια κινούσαν τίς πρωτόγονες εκείνες μηχανές, γιά νά χύσουν τό νερό τους στις
δεξα-
μενές, ακουόταν ό μονότονος ήχος που έβγαινε άπό τά ξύλα τους, τά όποια έτριξαν
απελπιστικά.
Κύρια δέντρα γιά φρούτα ήσαν δύο: Τά λ ε μ ο γ ά δ ε ν τ ρ α καί τά χ ρ υ σ ο μ η; λ
όιδ ε ν τ ρ α. Κάθε περιβόλι είχε καί άπό τά δυο είδη, τών δένδρων αυτών, τά
χρυσόμηλα ίδέ τών Βαροσίων ήταν ξακουσμένα σέ Ιόλην τήν Κύπρο, Οχι μόνο γιατί
όρίμαζαν ενωρίτερα άπό κάθε άλλο μέρος, αλλά καί γιατί ήσαν γλυκύτατα κι είχαν μιά
εξαιρετική γεύση. Σήμερα δέν (υπάρχουν χρυσομηλόδεντρα στους κήπους τών
Βαροσίων, γιατί ξερριζο')θηκαν άπό τούς ιδιοκτήτες πριν καμμιά σαρανταριά χρόνια.
Ή αιτία του ξερριζώματος ήταν μιά φοβερή άρρώστεια, πού ίδέ μπόρεσαν οί
περίιβολάρηδες νά τήν καταπολεμήσουν. ?Ηταν ή 'Μ ε σ ο γ ε ι α κ ή μ υ ί α, μιά
πεταλούδα σάν μύγα, πού γεννά τ' αυγά της απάνω στά χρυσόμηλα μόλις αρχίσουν
νά /κιτρινίζουν. Τ' αυγά ξεπουλιάζουν καί τά σκωλήκια τρυπώνουν στή σάρκα τών
χρυσομήλων καί τά καταστρέφουν. "Έτσι δέν τά 'άγοράζει κανείς, γιατί τί νά τά κάνη δ
καθένας τά χρυσό-μηλα μέ τά σκωλήκια;
'Ε'χτός άπό τά λεμονόδιεντρα καί τις χρυσομηλιές καλλιεργούσαν σέ μεγάλες ιέκ
τάσεις α μ π έ λ ι α . Λένε πώς σέ πολλά μέρη πού δοκίμαζαν ν' ανοίξουν λάκκους γιά
νά κάνουν νέα περιβόλια, εύρισκαν αρμυρό νερό καί παρατούσαν τά περιβόλια. Τά
τέτοια μέρη τά φύτευαν μέ αμπέλια, κι έτσι είχαν οί Άμμοχουσιανοί φρούτα όλον τόν
χρόνο. Τόν Απρίλη—'Μάη, είχανε τά μέσπιλα. Τόν Ιούνη—'Ιούλη, τά χρυσόμηλα. Τόν
Ιούλη— Αύγουστο—-Σεπτέμβρη τά σταφύλια καί τούς άλλους μήνες τά πορτοκάλια. Σέ πολλά μέρη τής περιοχής αυτής σχηματίζουνταν τότε μικρά λιβάδια κατά τόν
χει,ιιώνα. Τά μέρη αυτά ήσαν βαθουλώματα, τά οποία σκεπάζουνταν γιά κάμποσες
μέρες μέ νερά τής Ιβροχής καί δέ μπορούσαν νά καλλιεργηθούν. Στά μέρη αυτά
καλλιεργούσαν τότε ένα φυτό πολυετές πού τό έλεγαν ο- ι£:ά ρ ι. Στ>ι φυσική Ιστορία
λέγεται II ρυ'θ ρ ό Ιδ α ν ο, κι οί κιτρινωπές ·ρίζες του δίνουν ένα χρώίμα τό όποιον
τότε ήταν περιζήτητο γιά τό βάψιμο τών νημάτων. Χιλιάδες τόνους άπό τις ρίζες τού
·φ<>τού αυτοΰ φόρτωναν τότε ο(1| Κύπριοι σέ καράβια γιά τήν Ευρώπη, καί τό
εμπόριο τού ριζαριού εξακολούθησε άπό τά χρόνια τής Φραγκοκρατίας ώς τά 1850
περίπου, Ιόπότε σταμάτησε ολότελα καί απότομα, γιατί οί ίΠερμανοί, μέ τή βοήθεια
τής χημείας, άρχισαν νά κάνουν τά χ ρ ώ μ α τ α τ ή ς ά ν ι λ ί ν η ς, δηλαδή
πογιάδε.ς χημικές, πού δέ ξεβάφουν, καί είναι καί ΐφθηνότερες.
Ή κατάσταση τών περιβολιών τών Βαροσίων άλλαξε όοιστικά μέ τό πάρσιμο τής
Αμμοχώστου άπό τούς Τούρκους στά Ι'ο'Ύ'Ι μ.Χ. Ή πλούσια καί χαρούμενη πολιτεία
άλλαξε (αμέσως όψη. Οι δρόμοι ττς πλημμύρισαν άπό αγάδες καί έφΐέντηδες. Τά
πλήθη τών ξένων εμπόρων καί τών ντόπιων έξοντο>θησαν, καί τά αρχοντικά τους
έγιναν κτήμα τών αγάδων. Ή καταδίωξη τών Ελλήνων Κυπρίων εξακολούθησε
εντατική, ώστε νά αναγκασθούν λίγοι λίγοι νά φεύγουν, καί νάί γίνη τή 'Αυίιιόχωστας
μιά πόλη μέ καθαρόν Τουρκικόν πληθυσμό. Καί οί περοβολάοηίδες; Καί οί μι-
κρομαγαζάτοροι πού γλίτωσαν άπό τό Τούρκικο σπαθί; "ΕΙφυγαν, βέβαια, κι αυτοί καί
στοιαιώχτηκαν στά αΐ;κρά σπιτάκια τών πεοιίβολιών. πέρα •άπό τά τείχη,"ώσπου
μπόρεσαν κι έκτισαν καινούρια σπιτάκια, άφού εκείνα πού είχαν μέσα στήν 9
Αμμόχωστο τούς τά πήραν οί Τούρκοι. "Ετσι άρχισε νά -κτίζεται ή. πόλη; τών
Βαροσίων ύστερα άπό τά 1571, γιά νά γίνη σήμερα ή τρίτη πόλη τής Κύπρου στόν
πληθυσμό, -καί νά ίερημωθή ή Αμμόχωστος μέ τους Τούρκους καί νά καταντι^ση σάν
ένα φτωχικό χωριό.
"Ομως τό όνομα {Β α ρ ό σ ι α ποΰ βρέθηκε; Είναι καί αυτό ένα άπό τά θλιίβερά
λείψανα πού άφήκαν οί Τούρκοι στό νησί μας. Είναι ολοκάθαρη Τουρκική ονομασία.
Οί Τούρκοι τής Αμμοχώστου ονόμασαν τήν περιοχή πού κατοίκησαν οί
περΐ|βολάρίη(δες ΏΒ α ρ ό ς = π ρ ο ά σ τ ε ι ο, περιοχή έξω άπό 'τά · /τείχη τής
Αμμοχώστου. Άπό τότε έμεινε τό όνομα αυτό κι οί κάτοικοι τό εξελλήνισαν καί τό
είπαν αντί Β α ρ ό ς Β α ρ ό σ ι α. Στό όνομα αυτό μπορεί κανείς νά παρατήρηση δυο
παράξενα πράματα: "Ενα πού γράφουν οί περισσότεροι Κύπριοι Β α ρ ώ σ ι α άντί Β
α ρ ό σ ι α, χωρίς νά ξέρουν τό γιατί, κι άλλο πού έπρεπε ν' απορρίψουν τό Τούρκικο
αυτό όνομα καί νά ονομάσουν τήν πόλη Αμμόχωστο ή ΙΝ' έ α ν Ά μ μ ό χ ω σ τ οι, νά
πάψουν δέ νά λένε καί νά γράφουν τήν ώραίαν αυτή πόλη μέ ένα Τούρκικο Ονομα.
ΑΙΜΠ'ΕΙΛίΙίΚΟΥ (στοΰ) = Μ'ικρό χωριό κοντά στή Λεύκα καί στό δρόμο Ξερού —
ΐΚάμπου. Τό χωριό βρίσκεται δίπλα στήν περιοχή τών μεταλλείων χαλ-» κού τής
Αμερικάνικης εταιρείας, καί πήρε τό Ονομα αυτό άπό τόν πρώτον οικιστή του, δ
όποιος ήταν ειδικός στό φύτεμα αμπελιών καί τόν καλούσαν όλοι ίδσοι ήθελαν νά
φυτέψουν αμπέλι. Τέτοιοι υπάρχουν καί σήμερα στά χωριά πού καλλιεργούνται
αμπέλια.
Ή περιοχή του Άμπελικού περιλαμβάνει χαλκωρυχεία άπό τά πιο παλιά χρόνια.
Πριν λίγα χρόνια, πού πήρε προνόμιο γιά τήν περιοχή αυτή ή 'Έλληνίκή, Εταιρεία,
βρέθηκαν έκεΐ καμίνια, μέσα στά όποΐα έλυω-ναν οί άνθρωποι τόν χαλκό πού
εύρισκαν, καί καλούπια, μέσα στά όποΐα τόν έ'χυναν, κι έκαναν τσεκούρια, σκεπάρνια
καί άλλα εργαλεία καί όπλα. .ΑίΝΆΒΑΟΡΙΚΟΣ' (τό) = Μικρό χωριό στήν έπ. Πάφου
κοντά στό Κτήμα κατά τά (Β.Α.. Τό όνομα τού χωρίου αύτοΰ είναι Φράγκικο. Στά
Βυζαντινά χρόνια δέν υπήρχε έκεΐ χωριό. Φαίνεται πώς ή γή τοΰ χωριού αύτοΰ ήταν
κτήμα ενός Φράγκου φεουδάρχη, Ιό όποιος ονομαζόταν Ν α 6 ά ρ-ρ α ς . Τέτοιο Ονομα
είχαν πολλοί Φράγκοι τής Κύπρου στά χρόνια εκείνα, καί φαίνεται πώς τό χωριό
αποτελέστηκε αρχικά άπό τά σπίτια τών εργατών, πού δούλευαν στά κτήματα τοΰ
Ναβάρα. Μετά τό κτίσιμο τών πρώτων σπιτιών οί άνθρωποι έλεγαν: Πάω στοΰ
! Ν α ! β α ρ κ ο ύ , δηλ. στό κτήμα τοΰ Ναβάρα. "Ετσι μέ τόν καιρό είπαν στ'
Ά ν α β α ρ κ σ ύ κι έμεινε τ' όνομα Ά ν α β α ρ κ ό ς. -.ΑΝΑΓΥΙΑ (στά καί στήν) ==
Μικρό χωοιό στήν αριστερή Οχθη τοΰ Πιδιά, πέρα άπό τό χωριό Λ ε ύ τ ε ρ α . Τό
Ονομα του^ χωριού αύτοΰ είναι σύν-ιθετο άπό τό επίρρημα ά ν ω καί τή λέξη
α γ υ ι ά , γιά τήν όποια μιλήσαμε πρωτύτερα ('βλ. Αγυιά). Καί; είναι (δικαιολογημένη
ή ονομασία αυτή, γιατί τό χωριό είναι κτισμένο απάνω σ' ένα μικρό ύψωμα. Στήν
περιοχή τοΰ χωριού αύτοΰ υπάρχουν (ελαιώνες, πού φυτεύτηκαν άπό τήν εποχή τών
Ενετών (1489—1570). ΑΝΑΛΙΟΝΤ'ΑίΣ' (ό) = Δυο λέξεις σχημάτισαν τ' όνομα τοΰ 33
χωριοΰ αύτοΰ. Ή · λέξη άνω (=πάνω) κι ή λέξη λ ι ό ν τ α ς (=;λιοντάρι). Στά χρόνια
τής Φραγκοκρατίας καί στά Βυζαντινά ήταν ξακουσμένο χωριό γιά τά
πολλά θαύματα του αγίου Γεωργίου, του οποίου ή θαυματουργή; εικόνα-βρίσκεται στήν
εκκλησία του Άναλιόντα. ΑίΝΑΡΙΤ'Α ( ή ) = Ανάμεσα τού ποταμού τής 'Ασιέλλας καί τού
Ξεροπόταμου,. καί λίγο βορειότερα τού δρόμου .Κουκλιών — Κτήματος, είναι τό χωριό
' Α ν ο , ' ρ ί τ α , κτισμένο στή θέση πού άλλοτε ήταν κτισμένο ένα μικρό μοναστήρι,
αφιερωμένο στον άγιον Ό ν η σ ί φΚ> ρ ο. Τόν καιρό πού ζούσαν μοναχοί στό μοναστήρι
.αυτό καί καλλιεργούσαν τά γύρω κτήματα γιά τή συντήρηση τους, τό χωριό δέν υπήρχε.
Φαίνεται πώς στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας τό μοναστήρι ερημώθηκε, κι άρχισαν νά κτίζουν
εκεί τις κατοικίες τους εργάτες άπό τά γειτονικά χωριά, πού δούλευαν στό μοναστήρι. "Ετσι
κτίστηκε τό χωριό 'Αναρίτα. Γιατί έδωκαν τέτοιο Ονομα στό χωριό τους ί πρώτοι εκείνοι
οικιστές, δέ ξέραμε.
Ξέραμε όμως πώς βρέθηκε ιέκεΐ τό μικρό μοναστήρι τού άγ. Όνησι-φόφυ, τό
εκκλησάκι τού οποίου σώζεται ακόμα μέ τις ζωγραφιές του, καί έχει ρυθμό (Βυζαντινό.
Τό μοναστηράκι αυτό κτίστηκε μετά τόν 8ον αιώνα, πού οί Κύπριοι ανακήρυξαν σέ
άγιο. τόν άγ. Όνησίφορο. Ή Ιστορία τού αγίου αυτού είναι ή ακόλουθη:
ίΠεννήθηκε στήν Κων)λη κι Οταν μεγάλωσε έγινε αρχηγός τού στόλου τών
Βυζαντινών. Στά 718 οί "Αραβες ((Σαρακηνοί) είχαν πολιορκήσει μέ τόν τεράστιο στόλο
τους τήν Κων)λη μέ σκοπό νά τήν κυριεύσουν. Όί μεγάλες καταστροφές πού έπαθαν άπό
τό « ' Υ γ ρ ό ν π ύ ρ » τών Βυζαντινών, τούς ανάγκασαν νά σταματήσουν τήν πολιορκία
καί νά φύγουν. Περνώντας μέ τά ;καράίβια τους άπό τό ΑΙγαΐο, έπαθαν τρομερή κα-
ταστροφή άπό ένα φοίβερό σεισμό πού τούς πλάκωσε. Τά περισσότερα πλοία τους
βυθίστηκαν κι' ιέλάχιστα έφτασαν στήν Άλεξ αντρεία. Ό ναύαρχος τών (Βυζαντινών
Όνησίφορος, πού καταδίωκε τόν στόλο τών Αράβων, έπαθε μεγάλη καταστροφή άπό τόν
ίδιο σεισμό. Ό Όνησίφορο ς, ύστερα άπό αμέτρητες δυσκολίες καί κινδύνους, έφτασε μέ
τό καράβι του στήν Πάφο κι ανάγγειλε τήν καταστροφή τών Αράβων καί τή δική του.
Άπό τότε έπαψε ό Όνησίφορος τούς πολέμους καί τά ταξίδια στή θάλασσα, καί τράβηξε
στά μέρη πού είναι τώρα κτισμένη ή 'Αναρίτα. 'Εκεΐ έ^ησε σάν ασκητής καί μετά τόν
θάνατο του ανακηρύχτηκε άγι&ς. Οί μαθητές του κι οί «φίλοι του γιοι νά τόν τιμήσουν,.
Ιέκτισαν 'έκεΐ εκκλησάκι στ' όνομα του καί κελλιά γύρω άπό αυτό, στά όποια συνέχισαν
τήν ασκητική ζωή τού δασκάλου των. Μετά τήν ερήμωση τού μοναστηριού κτίστηκε τό
χωριό καί τά κτήματα του μοναστριού πέρασαν στή,ν εξουσία τής Μητρόπολης Πάφου, ή
οποία τά πούλησε πριν λίγα χρόνια στους κατοίκους.
ΑίΝΑΦΏΓΠΙΔΑ ( ή ) = Χωριό τής έπ. Αάρνακος. Τό όνομα τού χωριού αύτου σχηματίστηκε
άπό τά ονόματα: ' Α γ ί α Φ ω τ ε ι ν ή . Στ' όνομα τής αγίας αυτής κτίστηκε στό χωριό μικρός
ναός, κι' έπείδή ήταν μικρός ο» ναός αυτός, γιατί ο! κάτοικοι του ήσαν λίγοι, οί χωρκοί τών
γειτονικών χωριών έλεγαν τό χωριό αυτό ' Α γ ί α ν φ ω τ ε ι ν ο ύ δ α. Μέ τόν καιρό έσμιξαν
τά δυο ονόματα σέ ένα, άλλαξαν τή θέση μερικών γραμμάτων καί παράλειψαν άλλα καί είπαν:
' Α ν α φ ω τ ί ( δ ) α. ΑιΝΤΡΟΛΙΚΟΥ ( ή ) = Τούρκικο χωριό στήν έπ. Πάφου κοντά στον
'Ακάμα, κτισμένο άπό τά Βυζαντινά χρόνια. "Οσοι δέν ξέρουν άπό πού προήλθε-
τό όνομα αυτό, γράφουν τό λ ι τή,ς παραλήγουσας του μέ ύψιλο, επηρεασμένοι άπό
τή λέξη λ ύ κ ο ς . Δέν έχει Ομως καμμιά σχέση τό χωριό-αυτό μέ τό αγρίμι τών
Ιδασών.
Τό όνομα τοΰ χωριού αί'τοΰ, έχει τήν προέλευση του άπό τόν πρώτον οίκιστή, ό οποίος
ονομαζόταν Ά ν τ ρ ό ν ι κ ο ς . \Οί άνθρωποι έλεγαν τότε: Πάω στό σπίτι "τοΰ Άντρονίκου.
Με τόν καιρό είπαν γιά συντομία: πάω στοΰ Άντρονίκου. "Οταν κτίστηκαν κι άλλα σπίτια
καί σχηματίστηκε χωριό, οι κάτοικοι έκτισαν κι εκκλησάκι, άφερωμένο στόν άγιον
Άντρόνικο. "Κμεινε ομως τ' όνομα τοΰ πρώτου οικιστή στή γενική, όπως-
καί σέ πολλά αλλα
χωριά (Κρίτου, (Σίμου, Ξυλοφάγου). ΑΙΝΩΓΎ1ΡΑ (ή) — Μικρό χωριό τής έκ. Λεμεσού
στήν περιο'χή τού /Πισσουριοΰ καί τής Αύΐδήμου. Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας
φαίνεται πώς στό χωριό αυτό κατοικούσε φεουδάρχης, ό όποιος είχεν έκεΐ τήν έπαυλη του.
"Υστερα άπό τήν εξαφάνιση τών Φράγκων, οί κάτοικοι τοΰ χωριού δημιούργησαν μιάν
ωραία παράδοση,, πού λέει πώς στήν Άνώγυρα έμενε ή Ρ1 ή Υ α ι ν α, καί ιδείχνουν και τό
σπίτι της καί τό περιβόλι της καί προσθέτουν:
ι
Η ίΡήγαινα (εκείνη είχε έ'να γυιό, πού αγαπούσε πολύ τήν ίππασΐα. Μιά μέρα
θέλησε νά πηδήση καβαλάρης στ' άλογο του, πάνω άπό τόν μεγάλο λάκκο τού
περιβολιού του, μά δέν τά κατάφερε. [Γκρεμίστηκε στόν λάκκο μέ τ' άλογο του καί 4#
πνίγηκε. Ή Ρήγαινα ήταν απαρηγόρητη πού έχασε μέ τέτοιον τρόπο τόν γυιό της,
καί γιά νά μή πάθ*η κι άλλος τέτοιο κακό, μάζεψε ιολα τά σκεύη τοΰ σπιτιοΰ της,
χρυσαφένια κι ασημένια, κι άπό χάλκωμα, καί τάρριξε στόν λάκκον ίέκεΐνο. Μέ τά
σκεύη της γέμισε & λάκκος καί τόν σκέπασε άπό πάνω μέ χώμα. "Υστερα ε'κλεισε
τόν πύργο της κι έφυγε σέ άγνωστο μέρος, χωρίς νά ξαναγυρίση πιά έκεΐ. Τά σκεύη
της ομως έμειναν θαμμένα μέσα στόν λάκκο.
ΑΠΑΙΣΙΑ (ή) — Στήν Κύπρον υπάρχουν 12. χωριά, πού διατηροΰν τά αρχικά τους
ονόματα, πού είναι καί τά 12 παρμένα άπό τά ονόματα χωριών τής Μ. Ασίας. .Ξέραμε
πώς οί πρώτοι κάτοικοι τής,Κύπρου ήρθαν άπό τή Φρυγία καί τή Λυκία τής Μ,.
Ασίας. Στις επαρχίες αυτές υπήρχαν τά ονόματα τών χωριών, πού διατηρούνται
σήμερα στήν Κύπρο, καί ένα άπό αυτά ήταν καί ή Ά π α ι σ ό ς. Τά ονόματα αυτά,
πού θά τά άναΐφέρωμιε ό'ταν θά μιλήσωμε αργότερα γιά τό καθένα άπό αυτά,
μαρτυρούν τόν ερχομό τών ανθρώπων άπό τήν Μ. Ασία. Στις 4 χιλ. χρόνια π.Χ. πού
ήρθαν, έκτισαν στήν Κύπρο νέα χωριά, καί τούς έδωκαν τά ονόματα τών χωριών, στά
όποΐα κατοικούσαν πριν έρθουν εδώ. Τέτοιο είναι καί τ' όνομα γειτονικού τής
Απαίσιας χωριού, τό όποιον έχει φθαρή στό στόμα τοΰ λαοΰ καί προφέρεται
Α ψ ι ο ύ . Τό Ονομα αυτό είναι υποκοριστικό τοΰ Άπαισός—Απαίσιου (== μικρή
Άπαισός). Ή δίφθογγος α ι έφυγε, κι έμεινε Ά π σ ι ο ύ = Αψιού. Στήν Άπαισιάν
άνευρέθησαν τάφοι καί αντικείμενα τών προχριστιανικών χρόνων, πού βεβαιοτνουν
πώς έκεΐ υπήρχε παλαιός συνοικισμός.
Α ΠΑΛΑΙΣΤΡΑ (ή) — "Ήταν παλιά πολιτεία τών προχριστιανικών χρόνων, κτισμένη πρός
ιβορράν τής Βατυλής, σέ. απόσταση δυο αγγλικών μιλίων, απάνω στήν όχθη τού
Ποδιά. Τό αρχικό όνομα τής πολιτεία; αυτής ιήταν Π α λ α ί σ τ ρ α (=τόπος
παλαίματος). Μέ τό πέρασμα τών χρόνων ή
πολιτεία χάθηκε, %ι έμεινε μονάχα τ' όνομα της, «άφού πήρε ένα Α, στήν αρχή. Ή πολιτεία
εξαφανίστηκε στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας, γιατί στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας υπήρχε
καί ήταν φέουδο, τό όποιον πέρασε άπό τά χέρια πολλών φεουδαρχών. Όταν ήρθαν οί
Τούρκοι έφεραν μαζί τους καί τό τάγμα τών Γιαννιτσάρων, κι ή Άπαλαίστρα ήταν ένα άπό
τά 16 χωριά πού πλήρωναν ξεχωριστόν φόρο γ ι ά τή, συντήρηση τών Γεννιτσάρων
εκείνων. Μέ τόν καιρό ή 'Απαλαίστρα κατάντησε άπλό τσιφλίκι καί τέτοιο είναι καί
σήμερα στά χέρια τών Τούρκων. Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Α Σ ( ό ) — (Κοντά στην Επισκοπή τής
επαρχίας Λιεμεσού είναι τά ερείπια του αρχαίου Κουρίου καί 'δυτικότερα, κοντά στον
δρόμο Λεμεσού Πάφου, είναι τά ερείπια τού ναού του Α π ό λ λ ω ν α . Τό όνομα τού
περίφημου αυτού ιερού, στό όποιον οί ιερείς έδιναν χρησμούς, σάν έκαναν καί .στό
μαντείο τών Δελφών, διατηρήθηκε, άν και χάθηκε ιό σεβασμός καί ή αγάπη πρός τόν
Απόλλωνα άπό τά πρώτα χριστιανικά χρόνια. *Η περιοχή εκείνη ονομαζόταν "Υ λ η, πού
σημαίνει δασώδης τόπος, καί άπό τό όνομα αυτό ονομαζόταν κι ό Απόλλωνας Ύ.λ ά τ η ς (
=θεός τών δασών) . Λίγο δυτικότερα άπό τόν Απόλλωνα ήταν μιά μικρή πολιτεία μέ τό
όνομα ' Ε ί ρ ύ σ θ ε ι α , στήν Ιόποίαν λατρευόταν επίσης ό θεός τού φωτός. Ή πολιτεία
αυτή, ήταν κτισμένη ακριβώς στή θέση πού βρίσκεται σήμερα ένα τσιφλίκι μέ τό όνομα Σι
ύ μ π ο υ λ ά ς — Ε: ύ μ 6 ο υ λ.Ό ς κι οί απλοϊκοί άνθρωποι τό είπαν Σύμπουλα. Έδώ
,στόν Σύμπουλα υπήρχε μοναστήρι στά Βυζαντινά χρόνια κι ένας ηγούμενος του, πού
ονομαζόταν Θ ε ό δ ω ρ ο ς , έγινε επίσκοπος Πάφου, κι 'έ'γραψε τόν βίον τού αγίου
Σπυρίδωνα.
Α Π Λ Ι Κ Ι (τό) = Μέ τό όνομα Άπλίκι έχομε στήν Κύπρο δυο χωριά. "Ενα κοντά στή
Λεύκα, στον δρόμο Καλοπαναγιώτη, κι άλλο κοντά στό Παλαι-χώρι (Πιτσιλιά). Στό
Άπλίκι τής Λεύκας άνακαλύορτηκαν πολύ παλιά μεταλλεία χαλκού καί τώρα
ανοίχτηκαν νέα στήν 5/δια περιοχή. Ή ονομασία αύτη έχει τήν άοχή της στά
Βυζαντινά χρόνια και σημαίνει σταθμός σταμάτημα. Οί αυτοκράτορες του Βυζαντίου
όταν ήθελαν νά ανταμείψουν ένα στρατηγό, ή οποιοδήποτε άντρα, πού πρόσφερε,
σπουδαίες υπηρεσίες στό κράτος, τού παραχωρούσαν ένα διαλεχτό κτήμα, ένα τσι-
φλίκι, στό οποίον άποτραίβιόταν καί απολάμβανε τούς καρπούς τών μεγάλων του
υπηρεσιών πρός τό Βυζαντινόν κράτος. Τό κτήμα αυτό ονομαζόταν Άπλίκι.
ΑιΡΑΛΤΠ ΠΟΥ (ή) = Τό Ονομα αυτό δόθηκε σέ τούτη τήν κωμόπολη άπό τό όνομα τού
προ^του οίκχστή, δηλαδή τού πρώτου άνθρωπου πού έκτισε έκιεΐ τό σπίτι του καί
κατοίκησε σ' αυτό. Ό πρώτος αυτός οικιστής ονομαζόταν Ρ ά δ ι π π ο ς κι οί
άνθρωποι, πού ήθελαν νά πάνε σπίτι του, έλεγαν: Πάμε στοΰ Ρ α δ ί π π ο υ. "Ετσι 4#
ονομάστηκε τό χωριό Ραδίππου άπό τή γενική τού ιόνόματοο τού πρώτου είκιστή,
όπως έγινε καί μέ τό Ά ν τ ρ ο - λ ί κ ο υ — Άντρονίκου. Μέ τόν καιρό πρόστεσαν
οίί άνθρωποι στήν αρχή τό Α κι έγινε Ά-ραδίππου.
Στά χρόνια της Φραγκοκρατίας ό Φράγκος βασιλιάς τής Κύπρου εί- · χε μικρό
παλάτι στήν Άρσδίππου, καί τόν χει,υώνα συνήθιζε νά πηγαίνη έκεΐ γιά λίγες μέρες
μέ τήν οικογένεια του, γιά νά άπολαμβάνη τό γλυκύ κλίμα τής Ά ραδίππου, όταν
στή Λευκοσία τό κρύο ήταν τσουχτερό·. Τόπαλάτι αυτό κάηκε στά 14ι25 μ.Χ. άπό τούς Σαρακηνούς, οί όποιοι έκαψαν τότε
πολλά χωριά.
Στά ιδια χρόνια ή 'Αραδίππου ήταν ολόκληρη, παραχωρημένη στή
σύζυγο τοΰ ηγεμόνα τοΰ Μωριά, πού ,λεγόταγ Κατακουζηνός. Ή γυναίκα
του λεγόταν Μ α ρ γ α ρ ί τ α , κι ήταν άπό τή γενιά τών Λουζινιανών.
"Ολα τά εισοδήματα τής 'Αραδίππου ταπαιρνε ή Μαργαρίτα αύτη, μά δέ
ξέρομε άν εξακολούθησαν νά τά παίρνουν απόγονοι της μετά τόν θά-
νατο της, ή άν τά παραχο^ρησε σέ άλλον ευγενή ό Ιβασιλιάς τής Κύπρου,
δ'πως συνήθιζε νά κάνη. ,
Στά 18Γ5 στήν 'ΑραΙδίππου κατοικούσαν μονάχα 25 οικογένειες. ΑΡΑΚΑ'ΠιΑΙΣ (0) —
Τό χωριό αυτό τής επαρχίας Λεμεσού ονομάστηκε έτσι άπό τό όνομα τοΰ πρώτοι» οικιστή,
δηλαδή τοΰ πρώτου ανθρώπου πού κατοίκησε στό μέρος αυτό. Ό άνθρωπος αυτός ήταν Ά ρ
ο κ ό π ο ς ή Ρ ο-κ ό π Ο' ς = (
Υ λ ο τ ό μ ο· ς. Οί υλοτόμοι πού μπαίνουν στά δάση καί κό-
βουν μεγάλα δέντρα, τά όποια κατεργάζονται μέ πελέκε^ς και πριόνια γιά νά ετοιμάσουν
διάφορα είδη ξυλείας, ονομάζονται και σήμερα ακόμα Ια ρ ο' % ό π ο ι ή ρι ο κ ό π ο ι.
'Αροκόπος λοιπόν (η Άρσκοπάς ήταν ό πρώτος οικιστής τοΰ χωριοΰ αυτού, ό όποιος βρήκε
και τό περίφημο άγιασμα τής Παναγίας τής Ιαματικής, κι έκτισε τόν ναό της, γιά νά συγ-
κεντρώνη ώς τά σήμερα χιλιάδες προσκυνητών άπό αλην τήν Κύπρο στις 8 τού
Σεπτέμβρη.
Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας ό Άρακαπάς ήταν ενα άπό τά 47 χωριά, πού είχαν στήν
εξουσία τους οί Φράγκο^ μοναχοί τοΰ τάγματος τών Ίωαννιτών, καί πού είχαν τήν έδρα
τους στό Κολόσσι. ΑΡΑΚΑΙΣ (ό) = Δέν πρόκειται περί χωριού ή πολιτείας συνηθισμένης.
Πρόκειται περί πολιτείας μοναχών, δηλ. ενός μικρού μοναστηρίου, στό όποιον έζησαν γιά
πολλά χρόνια μοναχοί, καί ονομάζεται "Αρακάς, ή Π ί α ν α ΐ α τ' Ά ρ ά κ ο υ, ή
μοναστήρι τοΰ "Αρακά. Τό μοναστήρι αυτό κτίστηκε στά 11913 στή βόρεια πλευρά τής
Μαδαρής, "Οταν κτίστηκε, δέν υπήρχε τό χωριό Λαγουδε-ρά. Οί ζωγραφιές μέ τις όποιες
είναι ζωγραφισμένο τό εσωτερικό τοΰ ναοΰ του είναι τά καλύτερα δείγματα τής
"(Βυζαντινής ζωγραφικής. Οί Κύπριοι πρέπει νά περηφανεύουνται, πού ίέχουν στόν τόπο
τους τέτοιες ζωγραφιές, σάν αυτές τοΰ μοναστηρίου τής Παναγίας τοΰ "Αρακά, κι εκείνες
τής Παναγίας τής ' Α σ ί ' ν ο υ , τοΰ άγιου Νικολάου τής Στέγης καί άλλες.
Τό μοναστήρι πήφ'ε τό Ονομα αυτό άπό ένα φυτό πού φυτρώνει άφθονο στά
μέρη αυτά καί σ' ολη τήν περιοχή τής Πιτσ^λιάς. Τό φυτόν αυτό σήμερα
ονομάζεται μ α υ ρ ά χ ε ρ - ο καί είναι ένα είδος βίκου πολυετούς, έλλοβόκαρπου
μέ σπόρους καί θυλάκια σάν τοΰ όρόβου. Στά παλιά χρόνια τό φυτόν αυτό
ονομαζόταν " Α ρ α κ ά ς .
Στά [Βυζαντινά καί στά Φράγκικα χρόνια είχε προοδέψει τό μοναστήρι αυτό
καί είχε δικά του δυο Μετόχια γιά τή συντήρηση τ^ν μοναχών, έκτος τών
κτημάτων πού τό τριγυρνούν (κήποι, βοσκότοποι καί αμπέλια). Κίχε δικό του
κοπάδι αΙγών, τό μεγαλύτερο τής περιοχής. Ή παρακμή του άρχισε στά χρόνια
τής Τουρκοκρατίας καί στά τέλη τοΰ 1·8ου αιώνα (εγκαταλείφτηκε -άπό όλους
τούς μοναχούς του. "Ετσι έγινε κτήμα, τή,ς Μητρόπολης τής Κερύνειας, ή όποια
(ενοικιάζει τά κτήματα του σέ γεωργούς.
·4Ι5'
/
Σ^ετ^κές παραδόσεις γιά τό μοναστήρι αυτό δές Ν. Κληρίδη, Θρύλοι ακι
^Παραδόσεις τής Κύπρου, 1954, σελ. 7 5.
ΑΡΕΔίΚΤΟΥ (ή) = Τό όνομα τού χωριού αυτού, καθώς και μερικών άλλων χωριών τής
Κύπρου είναι παρεφθαρμένρ άπό τά χρόνια της Φραγκοκρατίας και
Τουρκοκρατίας. 01 λίγοι Τούρκοι κάτοικο^ τού χωριού αυτού τό λένε 'Α ρ αιδ ι ο
ύ. Στά Βυζαντινά χρόνια ήταν κτισμένο τό χωριό αυτό, καί μάρτυρας είνα*, ενα
Βυζαντινό -εκκλησάκι, κτισμένο στήν βορειοανατολική; άκρη του χωριοβ1.
:ΛΙ£*ΚΑΙΚΑ (ή) — Χωριό τής επαρχίας /Πάφου, κοντά στον δρόμο. Πύργου^ Χρυσοχούς,
κτισμένο δίπλα άπό ένα μεγάλο ρύακα. Οί Κύπριοι λένε τό ρ υΐ ά κ ι άριικάτζι,
κι [όταν είναι πολύ μεγάλο, τό λένε 'ΑΙρίκά'-κ α (ή). Τό όνομα λοιπόν τού χωριού
αύτου είναι μεγεθυντικό καί φανερώνει πώς τό χωρ<,ό είναι κτισμένο δίπλα άπό
ένα μεγάλο ρύακα.
Α'Ρ|ΚΑΙΤΖΐιΝ (τό) — Χωριό του διαμερίσματος Μόρφου, κτισμένο κοντά σέ ρυάκι. Ή
λέξη. σχηματίστηκε άπό τό·ν πληθυντικό : Τά ρ υ ά κ ι α , τ ά ρ κ ά κ ι α
καί ενικός τ5 άρκάκι.
.ΑΡΚΑ'ΤΕΙΣ' (οί) Χωριό στήν περιοχή τής Ταμάσσού. Κτίστηκε άπό τά πρώτα χριστιανικά
χρόνια πού λειτουργούσαν ακόμα στήν Ταμασσό τά μεταλλεία τού χαλκού, τά όποια
αργότερα σταμάτησαν. Στήν άρχή οί εργάτες, πού στήν Κύπρο λέγουνται
' Α ρ κ ά τ ε ς , διάλεξαν αυτό τό μέρος, στήν αριστερή όχθη του Πιδιά, πού ήταν
ακατοίκητο, κι' έστησαν εκεί {«ίς Καλύβες τους γιά νά μένουν τό βράδυ.
Προτίμησαν τό μέρος αυτό επειδή •είχαν δίπλα τους μπόλικο νερό άπό τόν Πιδιά.
'Αργότερα οί καλύβες έγιναν σπίτια, καί όποιος ήθελε νά πάη ιέκεΐ έλεγε: ιΠ ά ω
σ τ ο υ ς ά ρ-κ ά τ ε ς. Μετά τήν εγκατάλειψη τών μεταλλείων τό «όνομα 'Α ρ κ α τ
ε ς έμεινε γιά πάντα σέ τούτο τό χωριό.ΆΡΜΕΝΟΧΩΡΙ (τό) = Χωριό τους 'ΑρμένηΙδϊες, κοντά στό χωριό Παρεκκλήσια τής
επαρχίας Λεμεσού. Καί όμως δέν κατοικά έίδω ούτε ένας 'Αρμένης. Αυτό σημαίνει
πώς κατοικούσαν εδώ άλλοτε, καί μάλιστα όλο 'ΑρμένηΙδες, ή τουλάχιστον οί
περισσότεροι. Πότε εξαφανίστηκαν οί Άρμένηδες άπό τό Α'ωριό αυτό δέν ξέρομε.
Ξέρομε όμως, πώς δ τύρρανος τής Κύπρου Ίσαάκιος Κομνηνός είχε στό χωριό αυτό
τόν στρατό του. Ξέρομε επίσης, πώς στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας τό 'Αρμε-
νοχώρι Ιέξουσιαζόταν άπό τούς μοναχούς τού τάγματος τού αγίου Ιωάννου. Στό
χωριό αυτό σήμερα κατοικούν Τούρκο^.
ΑΡΜΤιΝΟΥ (ή) = Τό γνοίστό χωριά στό διαμέρισμα τών Κελοκεβάρων, πού ήταν κτισμένο
στά χρόνια τών Ενετών. Είναι πιθανό νά πήρε τό όνομα άπό τόν πρώτο οίκιστήν, ό
όποιος ονομαζόταν Ά ρ μ ί ν ο ς . Τέτοιο όνομα υπήρχε ανάμεσα στους Ρωμαίους στά
προχριστιανικά χρόνια, καί μπορεί νά πολιτογραφήθηκε στήν -Πάφο, πού οί Ρωμαίοι
είχαν εκεί τήν πρωτεύουσα τους άπό τά <5ι7 π.Χ. ώς τά 330 μ.Χ. ΑΡΙΜιΟΥ (ή) — Κοί
τούτο τό χωριό τής Πάφου υπήρχε στά χρόνια τών Ενετών καί τό όνομα του τοχομε σέ
γενική όπως καί τό προηγούμενο. Οί ονομασίες χωριών πού τελειώνουν σέ ο υ, δίνουν
πάντα τήν ιυποψία πώς προέίρχουνται άπό τό Ονομα τού πρώτου οικιστή, πού τελείωνε
σέ —ος. ΛεΙμε: ή Γύ*ψου άπό τό Γύψ—ος, ή \Νιή, σ ο υ άπό τό ΐΝήΐσ—ος, ή
Δ ρ ό μ ο υ άπό τό Δρυμός, ή Π ά φ ο υ άπό τό Πάφος. Ενδέχεται ό πρώτος οικιστής
νά έφερε το δνομα * Αρ μ ο ς καί νά έλεγαν τότε! Π! ά ω σ τ ο σ π ί τ ι τ ο ν
" Α ρ μ ο ύ καί συν-ταμώτερα, π ά ω σ τ ο ύ "Α ρ μ ο ν, ύστερα : π ά ω σ τ ή ν
κ ώ μ η ν τ ο ύ "Α ρ μ ο υι κι ύστερα: π ά ω σ τ ή ν "Α ρ μ ο υ.
ΟΊ χωρικοί παρετυμολογοΰντες λένε πώς τό χωριό πήρε τό Ονομα αυτό, επειδή ή θεά
Αφροδίτη είχε πολλά αμπέλια σέ τούτη τήν περιοχή, ■καί Λταν πήγαινε νά
έπισκεφτή, σταματούσε τό ;ά'ρ μ α της στό μέρος πού είναι τώρα κτισμένο τό χωριό.
'Είκεί είναι μιά ψηλή τοποθεσία, πού "διατηρεί τή ΟΒυζαντινή ονομασία Β ί κ λ α,
καί άπό εκεί ή θεά μπορούσε ' ν' άγναντέψη: Ολα τ' αμπέλια της.
■Είίνα^ αλήθεια πώς εδώ υπήρχε προχριστιανικός συνοικισμός καί α#-τό
αποδεικνύεται άπό τά Ρωμαϊκά νομίσματα, πού βρίσκουν οί χωρκοί σέ διάφορα
μέρη τής περιοχής τής "Αρμού. ι
Ο συνοικισμός υπήρχε καί στά Βυζαντινά χρόνια,
γ^ατί βρίσκουν οί χωρικοί καί νομίσματα τών Βυζαντινών χρόνων.
Μπορεί ή ονομασία "Αρμού νά προέρχεται άπό τό φυτό Ά ρ μ α λ α πού στά παλιά
χρόνια ονομαζόταν ίέ'τσι καί σήμερα λέγεται Π ή γ α ν ο καί πού φυτρώνει άφθονο στήν
περιοχή τής "Αρμου. /ΑΡΙΝΑΔΙ (τό) = Τό χωριό αυτό τής έπ. Αμμοχώστου είναι άπό τά
λίγα χωριά τής Κύπρου πού διατήρησαν τό Φράγκικο τους όνομα. Τό χο)ριό αυτό μαζί μέ
τρία άλλα γειτονικά του έξουσιάζουνταν άπό ένα Φράγκον φεουδάρχην ό όποιος
ονομαζόταν1 'Αρνίάτ. Επειδή, αυτός έκτισε τό σπίτι του σέ τούτο τό χωριό, κι οί άνθρωποι
έλεγαν: Π ά μ ε στ'ού 'Α ρ ν ά τ, κολλήθηκε μέ τόν καιρό στό χωριό τό ό'νομα ' Α ρ ν α δ ί
καί (διατηρήθηκε ώς σήμερα. ΑΡΟΔ1ΕΙΣ (Πάνω καί Κάτω;) = Είναι άλλα δυο χωριά στήν
έπ. Πάφου, οί Πάνω καί οί Κάτω 'Αράδες (Τούρκικο), πού διατήρησαν τά Φράγκικα τους
ονόματα. Τά χωριά αυτά έξουσιάζουνταν άπό τούς Φράγκους μο-ναΙχούς τοΰ τάγματος τών
Ίωαννιτών, οί (όποιοι είχαν έ'δραν τους τή Ρόδο. Οί Κύπριοι γιά τούτον τόν λόγο τους
(έλεγαν Ρ α δ ι ί τ ε ς ή ' Α ρ ο δ ί τ ε ς. Τό όνομα 'Αρόδες επομένως δέν είναι παρά τό
Φράγκικο όνομα, «τού είχαν οί εξουσιαστές του, οί όποιοι είχαν έδρα τους τή Ρόίδο,
Στά βορειοανατολικά .τών ΆρόΊδων, σέ απόσταση δυο Αγγλικών μιλίων,
βρίσκουνται τά ερείπια ενός παλιού συνοικισμού μέ τό Ονομα )Θ ε1 ρ μ Ο' κ ρ ή ν
η. Ό συνοικισμός αυτός καταστράφηκε στις αρχές τής Τουρκοκρατίας καί είναι
ξακουσμένος γιά δυο πράματα: α) γ^ά τήν κατακόμβη πού υπάρχει έκεΐ, καί β)
γιά τήν αρπαγή τής κόρης τοΰ παπά άπό τούς Τούρκους. Ή κατακόμβη, είναι μιά
σπηλιά πού >έχει μάκρος 28 πόδια καί πλάτος 24. Στά τοιχώματα της φαίνουνται
σημεία ζωγραφισμένων εικόνων πού καταστράφηκαν.
Ή κόρη τοΰ παπά, πού ονομαζόταν Χ ρ ι σ τ ί ν α ύ, κρυμμένη άπό τόν φόβο τών
Τούρκων, αναγκάστηκε νά φανερωθή, όταν οί Τούρκοι ϊέβαλαν σέ φοικτά
^βασανιστήρια τόν πατέρα της. "Ετσι τήν άρπαξαν οί Τούρκοι κι έφυγαν, κι οί
άνθρωποι τοΰ καιρού εκείνου τραγούδησαν τήν αρπαγή της μ' ένα τραγούδι.
ΑΡίΧΚΜΑΙΝίΔΡΙίΤΑ (ή) = Είναι ή Πάνω καί ή Κάτω 'Α ο χ ι -μ α ν δ ρ ί τ α στήν επαρχία
τής Πάφου. Τό όνομα Άρχ^μανδρίτα -δόθηκε σέ τοΰτο τό χωριό άπό τόν πρά>τον οίκιστήν
του τόπου, που ήταν Αρχιμανδρίτης. Οι χωρικοί διοΙτήρησαν τήν Κλητική τοΰ ονόματος (ώ
'Α ρ χ ιμ α ν δ ρ ί τ α), στήν Ονομαστική, ό'πως κάνουν καί μέ τό όνομα δ ι κ α σ τ ή ς. Ή
Κλητική ώ Ι δ ι κ ά σ τ ά μεταφέρτηκε στήν ονομαστική καί λένε ό κ ύ ρ ι ο ς δ ι κ α σ τ ά
ς. "Ετσι είπαν καί ό 'Αρχιμανδρίτας. Στήν άρχή έλεγαν: π ά ω σ τ ό ν
' Α ρ χ ι μ α ν ι δ ρ ί τ α ν , κ·αί οταν κατοίκησαν έκεΐ κι άλλοι καί! σχηματίστηκε
ή κ ώ μ η έλεγαν: π ά μ ε σ τ ή ν 'Α ρ-χ ι μ α ν δ ρ ί τ α ν. Μίιά παράδοση
αναφέρει σχετικά πώς κάτι άγιοι άνθρωποι κ αταδ ι θίχτηκαν στό Πισσούρι κι έφυγαν στόν 'Αρχιμανδρίτην γιά νά γλιτώσουν. Έκεΐ όμως τούς πρόφτασαν οι! Ιέχθροί τους καί τούς
θανάτωσαν μαζί μέ τόν 'Αρχιμανδρίτην. ΑΣΓΑΤΑ (ή) = Τό χωριό αυτό τής επ. Λεμεσοΰ
είναι/νέο. Στά χρόνια τών Ενετών ιδέν υπήρχε καί φαίνεται πώς κτίστηκε στά χρόνια τής
Τουρκοκρατίας. Τό δνομά του είναι παράξενο καί ασυνήθιστο. Λένε πώς σχηματίστηκε άπό
τά κτήματα τοΰ χωριού, τά όποΐα λέγουν τ αν Άσκ^άτα, ίέπειίδή ιό ιδιοκτήτης τους
ονομαζόταν ' Α σ κ ά ς (=1άνθρωπος πού κατασκεύαζε ά-ς/κ ο ύ1 ς. Τά Άσκάτα κτήματα
λοιπόν μέ τόν καιρό, καί άφοΰ κτίστηκαν σπιτάκια, ονομάστηκαν: ή κώμη Άσκάτα^ ή
Άσκάτα. 'Επειδύ: όμως Λή ονομασία ήταν κακόηχη, μετέτρεψαν τό κ σέ γ καί σχημάτισαν τό
δνομα ' Α σ γ ά τ α. ΑΣΙΕΡΑ (ή) = Δέν είναι χωριό ή 'Ασιερά, αλλά μετόχι τής
Αρχιεπισκοπής Κύπρου. Καί έγινε κτήμα τής Αρχιεπισκοπής άπό τά τέλη τού δεκάτου
έΐ&δόμου αίούνα, πού εξέλιπαν οριστικά οί τελευταίοι μοναχοί άπό τό (έκεΐ μοναστήρι τοΰ
/ Α γ ί ο υ Π α ν τ ε λ ε ύ] μ ο ν α. Τό μοναστήρι αυτό, κτισμένο στήν
βορειοανατολική πλευρά τοΰ βουνοΰ Κ ρ ' η ά τ η είχε στήν κατοχή του όλα τά εύφορα
κτήματα, πού άπλώνουνται άπό τό μοναστήίρχ ώς κάτω στήν γόνιμη κοιλάδα, τήν οποίαν
διασχίζει ρύακας, περνοόντας άπό τό γειτονικό χωριό ' Α γ ρ ο κ η-π ι ά.
Παράξενη φαίνεται ή ονομασία ' Α σ ι ε α" ά, πού δόθηκε στό μέρος αυτό.
Επιπόλαια εξετάζοντας τή λέξη μπορεί ένας νά νομίση πώς πρόκειται γιά ενα τόπο
πού παράγει πολύ άχυρο, επειδή στή γλώσσα μας δλες οί ονομασίες τόπων πού
τελειώνουν σέ —ερός, —ερή, —ερόν, —ερά ( άγκαθθ ε ρ ό ς , άγκαίθθ ε ρ ή , άγκαθθ ε
ρ ό ν, αγκάθα ε ρ ά ) , φανερώνει τόπον γεμάτον αγκάθια, ένομένως καί ά σ ι ε ρ
ά^=τοπος πού παρά γει πολλά άχυρα. Δέν έχει δμως άπ' εδώ τήν προέλευση της ή
ονομασία αι'τή, αλλά άπό τή, θεάν 'Αφροδίτην, ή όποια λατρευόταν στό μέρος αύ-Ηο
ιΐιε τό ονοιια Ά σ ι ε ρ ά. Τό δνομα αυτό τής Αφροδίτης δέν είναι ΊΕλληνικό. Είναι τό
Φοινικικό της δνομα. Οί Φοίνικες πού είχαν έγκατα-σταθή στή γειτονική της Άσιεράς
πολιτεία τής Ταμασσοΰ, έλεγαν τήν Αφροδίτη Ά σ ρ ά καί ' Α σ ρ ά ρ τ η ('Αστάρτη)
καί άπό τούτο τό όνομα σχηματίστηκε ή ονομασία ' Λ σ ι ε ρ ά , γιά νά θυμίζη πώς
στήν εύφορη κοιλάδα τής περιοχής αυτής είχε κάποτε ή Ελληνική αυτή θεότητα τής
γονιμότητας καί τής ευφορίας δικό της Ιερό, όπως είχε καί σε πολλά Ιάλλα εύφορα
μέρη τής Κύπρου.
Γειτονικό τής Άσιεράς χωριό είναι οί Ά?γ ι ο ι Ή λ ι ό φ ω τ ο ι, πού λέγονται
καί "Αγιοι Ήλιόφωτοι τής Άσιεράς. Σήμερα είναι Τούρκικο το χωριό αυτό. Οί άγιοι
αυτοί ονομάστηκαν Ιίτσι άπό τόν πρώτον άγιο, τόν αρχηγό τους, που ονομαζόταν
Ήλιόφωτος. Τά ονόματα τών άλλων ήσαν: Έ π α .φ ρ ό ιδ ι τ ο ς, Χ ο υ λ έ λ ε ο ς„ Ά μ
μ ώ' ν ι κ» ς καί Ε ύ σ θ έ ν ι ο ς . ΤΗσαν κι οί πέντε άπό τους 300 ξένους άγιους, πού
ήρθαν στό νησί μας στά τέλη τού δωδεκάτου αιώνα, κι έζησαν σέ σπήλαια καί
έρημους τόπους τήν ασκητική ζωή τους. ΑΣΙΕΡΙΤΟΥ (ή) = )Τό χωριό αυτό τής επ.
Αμμοχώστου είναι ένα άπό τά λίγα χωιρ·ιά τής Κύπρου, πού Ιδιατηρούν δυο
ονόματα. "Ενα άπό τούς "Ελληνες, κι ένα άπό τούς Τούρκους. Οί "Ε|λληνες λένε τό
χωριό αυτό Ά σ ι ε ρ ί τ ο υ , κι οί ΙΤούρκοι Κ ο υ β ε ρ τ ζ ί ν - λ ί κ, πού σημαίνει
π ε ρ ι σ τ ε ρ ώ ν α ς, δηλ. τόπος πού τρέφουνται πολλά περιστέρια. Τό
Ιέπικρατέστερο βέβαια είναι τό Άσιερίτου, γιατί τό Κουβερτζίνΐλίκ είναι σέ χρήση,
στό Κτηματολόγιο καί στά Κυβερνητικά χαρτιά, πού διατήρησαν πολλές ονομασίες
τής ΐέποχής τών Τούρκων.
Ή ονομασία Άσιερίτου έχει σίγουρα σχέση μέ τήν ' Αφρ,'άι — Ά σ ι ε ιρ ά = τόπος
λατρείας τής Ά σ ,ρ ά ρ τ η ς — Ά σ τ ά ρ τ η ς — Αφροδίτης, όπως είδαμε καί
γιά τόν προηγούμενο συνοικισμό. "Ομως καί ή δεύτερη ονομασία δέν είναι άσχετη μέ
τή θεά Αφροδίτη, γιατί τό περιστέρι ήταν τόν παλιό καιρό τό Ιερό πτηνό τής θεάς, κι
ήταν αδύνατο νά θρή; κανείς τότε τόπο λατρείας τής Αφροδίτης, χωρίς νά ^δια-
σχίζουν τόν ουρανό του κοπάδια περιστεριών. 'Είνίδέχεται ή παράδοση γιά τή
διατροφή; περιστεριών νά συνεχίστηκε καί στά χριστιανικά χρόνια, άΐδιάφοςρ άν
ιέξέλειπε ή λατρεία τής θεάς. Έτσι Όά. δόθηκε αφορμή νά ονομαστή τό χωριό
Π ε ρ ι σ τ ε ρ ώ ν α , όπως ονομάστηκαν κι άλλα τρία χωριά τής Κύπρου κατά τά
Βυζαντινά χρόνια, καί τήν Ιέποχή, τής Τουρκοκρατίας νά μεταφραστή στά Τούρκικα.
Ή 'Ασιερίτου είναι γνωστό πώς υπήρχε στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας. Φαίνεται
όμο>ς πώς δέν ήταν άπό τούς σημαντικούς συνοικισμούς άν κρίνωμε άπό τήν
ιέπιΐδρομή τών Μαμελούκων στά 1Ι425 μ.Χ!., πού Ιεκαψαν τά γειτονικά τής
Άσιερίτου χωριά. Τ ρ ά π ε ζ α , Σ ί γ ο υ-ρ η καί Κ α λ ο< ψ ί δ α. Κι ή Άσιερίτου
θά καταστράφηκε τότε, μά δέν άναφέρτηκε άπό τους χρονογράφους, ίσως γιατί
|επρόκειτο περί μικρού συνοικισμού, πού αποτελούσε ένα μικρό ^φέουδο, μέ
ιδιοκτήτη Φράγκο φεουδάρχη, καί όπου κατοικούσαν μονάχα λίγοι δουλοπάροικοι, οί
οποίοι χρειάζουνταν γιά τήν καλλέργεια τών κτημάτων τοΌ φεουίδάρχη. Στά χρόνια
τής Τουρκοκρατίας επεκράτησε έΙδώ τό Τουρκικό στοιχείο καί τό πρώην φέουδο 39
μετατράπηκε σέ τσιφλίκι μέ τσιφλικά έ'να Τούρκον άγά, όπως έγινε μέ όλα τά
φράγκικα φέουδα τής Κύπρου.
Οί σημερινοί κάτοικοι τής Άσιερίτου, όλοι "Ελληνες, προέρχονται άπό εργάτες
πού δούλευαν κατά καιρούς στους αγάδες τού τσιφλικιού, καί άπό μετανάστες
γειτονικών συνοικισμών π:ού καταστράφηκαν, όπως τότε. Όσο γά τόν συνοικισμό τής
Τράπεζας είναι γνωστό πώς οί κάτοικοι πού είχαν απομείνει ξανακατοίκησαν στό
χωριό τους, γιατί στά 1563, εποχήν τών "Ενετών, δοκίμασαν νά ξανακτίσουν τήν
Ιέκκλησία τής Παναγίας τής Τράπεζας, μά φαίνεται πώς δ συνοικισμός σιγά-σιγά
έφθινε, καί στά 1707 διαλύθηκε οριστικά. Οί άπομείναντες κάτοικοι τού μετανά-
στεψαν στήν Άσιερίτιου, παίρνοντας μαζί τους τις πΐό σπουδαίες εικόνες
Μ
/
του ναού του χωριού τους. "Ετσι τό περίφημο χωριό τής Τράπεζας, πού ήταν
ξακουσμένο σέ Ιολην τήν Μεσαορία γιά τις 712 ταίβέρνες πού συντηρούσε, σίβήστηκε
οριστικά άπό τόν κατάλογο τών Κυπριακών χωριών.
Στά 1758 φαίνεται πώς στήν Άσιερίτου άρχισε νά (όποχωρή τό Τουρκικό στοιχείο.
Τό τσιφλίκι τών αγάδων πέ'ρασε σέ ΊΕίλληνικά χέρια. Τό αγόρασε ό "Ελληνας
Α ν δ ρ ό ν ι κ ο ς Κ α ρ ύ δ η ς άπό τή Λάρνακα, δραγομάνος τής Ιβασίλισσας τής
Ουγγαρίας.
Ό παλιός ναός τής Άσιερίτου είχε μετατραπή υπό τών Τούρκων σέ σταύλο τών
ζώων, κι οί χριστιανοί κάτοικοι δέν είχαν πού νά εκκλησιαστούν. *0 Καρύδης
φρόντισε νά αναπλήρωση τήν έλλειψη αυτή. Πήρε άΐδεια άπό τόν Πασά τής
Λευκωσίας νά κτίση ένα εκκλησάκι δίπλα από τό κτίριο τής έπαυλης του καί γιά τις
θρησκευτικές ανάγκες τήις δικής του οίκογένεισ-ς, καί γιά τις θρησκευτικές ανάγκες
τών εργατών τού κτήματος. Τό εκκλησάκι αυτό, αφιερωμένο στήν >ά γ ί α
Μ α ρ ί ν α , σώζεται ώς σήμερα, καί είναι στολισμένο με εκλεκτές εικόνες, τις
όποιες ό ίΚαρύδης αγόρασε άπό σπίτια στήν Αμμόχωστο.
Τόν ΆνΙδρόνικο Καρύδη αντικατέστησε αργότερα ή Φράγκικη οικογένεια τών Μ α ν τ ο 6
ά ν η|δω ν άπό τή Λάρνακα. Οί Μαντοίβάνηδες είχαν μετατρέψη τήν ίέπαυλή τους αυτή
στήν Άσιερίτου σέ άσυλο, στό οποίαν μπορούσαν νά καταφεύγουν οί κατατρεγμένοι άπό τούς
Τούρκους Κύπριοι. Δέν είχε κανένας τό δικαίωμα νά μπή στό κτήμα αυτό καί νά συλλαβή
οποιονδήποτε, καταζητούμενο. "Ετσι γλίτωσαν τή ζωή τους πολλοί κατατρεγμένοι Κύπριοι
άπό τούς Τούρκους, με τελικό αποτέλεσμα τόν άφάντασίΧ) πλουτισμό τής οικογενείας τών
Μαντοίβάνηδων, γιατί σ καθένας πού ζητούσε άσυλο στήν έπαυλη τους, π?^ήρωνε ακριβά
τήν ασυλία του, παραχωρώντας στους Ιδιοκτήτες τό κοπάδι του, ή τά κτήματα του, ή τά ζώα
του, ή τά χρήματα του, ό,τι είχε καί δέν είχε, γιά νά σώση τή ζωή του. Οί χωρικοί
παραΙδ'Οδουν πό>ς τελευταία — δέ μπορούν νά ξέρουν χρονο?.ογίες — ή έπαυλη
μοιράστηκε σέ κομμάτια καί πουλήθηκε άπό τούς Ιδιοκτήτες κι έτσι πέρασε στά χέρια τών
εργατών πού δούλευαν έκει, καί στά χέρια τών άλλων κατοίκων τής Άσιερίτου. Ό μεγάλος
σεβασμός πού έτρείφαν οί κάτοικοι τή.ς Τράπεζας στόν άγ. (Γεώργιο, μεταφέρτηκε τώρα στήν
Άσιερίτου, στήν ίόποίαν γίνεται πολυάνθρωπη πανήγυρη στις 3 τ^ού Νοέμβρη. ΑΣ'ΙΪΝΟΥ
( ή ) = Άπό τό χωριό Σπήλια, κτισμένο στις βόρειες πλαγιές τού Ορους Μ α δ α ρ ή, ξεκινά
ένας μικρός χείμαρρος, πού διευθύνεται πρός βορράν. Ό χείμαρρος αυτός, προχωρώντας προς
τήν πεδιάδα, έχει στή δεξιά του μεριά ένα εκκλησάκι ολομόναχοι μέσα στήν κοιλάδα καί
στήν άκρη τού δάσους. Τό εκκλησάκι αυτό ονομάζεται Π α ν α γ ί α τ ή ς Ά σ ί ν ο υ . 01
ζωγραφιές μέσα στό εκκλησάκι -αυτό είναι άπό τις καλύτερες ΟΒυζαντινές ζωγραφιές τού
νησιού μας. Στό μέρρς αυτό κτίστηκε στά πολύ παλιά χρόνια μιά μικρή πολιτεία μέ τό όνομα
' Α σ ί ν η.
Μέ τό όνομα Ασίνη υπήρχαν στά παλιά χρόνια τρεις πόλεις στήν Πελοπόννησο
(σήμερα υπάρχουν δυο) πού τις έκτισαν Π ε λ α σ γ ο ί , μιά άπό τις 4 φυλές τών
^Ελλήνων τών παλιών χρόνων. Οί ιΠελασγοί αυτοί, πού όνομά^ουνταν καί Δ ρ ύ ο π
ε ς, κατοικούσαν στήν άρχή γύρω άπό τό ό'ρρς Π α ρ ν α σ σ ό και τούς έδιω'ξε
άπ' εκεί ό Ηρακλής. Στά 1100 π.Χ. πού έγινε ή κάθοδος τών Δωριέων, ο! Πελασγοί
τής Πελοποννήσου νικήθηκαν, καί άλλοι άπό αυτούς έγιναν δούλοι τών Δωριέων,
καί άλλοι έφυγαν σέ άλλες-χώρες. ΪΜια ομάδα άπό αυτούς ήρθαν στήν Κύπρο, έκτι-'
σαν τήν 'Α,σ ί ν η καί κατοίκησαν έκεΐ. Δέν ήταν σπουδαία ή πολιτεία αυτή, ούτε
μεγάλωσε πολύ. Διατηρήθηκε όμως τό παλιό όνομα τής πολιτείας αυτής μέχρι
σήμερα, γιατί κατοικούσαν έκεΐ άνθρωποι ώς τά χρόνια τών Φράγκων. Ή λέξη "Α'σ
ι ν ο ς στην παλιά μας γλώσσα ση,μαίνει άιβλ αβίή ς. Τό θηλυκό 'Αισίνη καί 'Ασίνου έχει τήν ίδια σημασία. -ΑΣΚΑΣ (δ) = Τό Ονομα τοΰ χωριοΰ αύτοΰ τής Πιτσιλιάς
προέρχεται άπό τό "επώνυμο, τοΰ πρώτου οικιστή τοΰ τόπου αύτοΰ. Φαίνεται πώς ό
πρώτος οικιστής ήταν βοσκός κι έστησε εκεί τό μαντρί του. 'Από τά δέρματα τών
αιγών τοΰ κοπαΐδιοϋ του άρχισε νά κατασκευάζη- α σ κ ο ύ ς , τούς οποίους
πουλούσε. Γιά τό πίσσωμα τών ασκών του δέν ιείχε καμμιά δυσκολία, γιατί μπορούσε
νά προμηθεύεται άφθονη πίσσα άπό τά δάση;, πού τριγυρνούσαν τό μαντρί του. "Έτσι
οί, περίοικοι τοΰ κόλλ.ησαν τό {επώνυμο '-Ασκάς — άνθρωπος πού κατασκευάζει
ασκούς.
ΑΣ ΙΙΡΟΓΕΙΑ (ή.) = Τό μικρό αυτό χωριό τής ιέπ. /Πάφου ύπήρχεν άπό τήν
εποχή τής Φραγκοκρατίας. Πήρε τό δνομα Ά σ π ρ ο γ ε ι ά άπό τό χρώ-
μα της γης του. "Ασπρη—γήι—'Ασπρογειά. Σμίχτηκαν δυο λέξεις γιά
νά σχηματίσουν τό δνομα αυτό. Ή Φράγκικη λέξη ά σ π ρ ο ς κι ή Ελ-
ληνική ' λέξη. γη. ' ι' ■ \ ' !·
Α'3ΣΙΑ (ή) — Τό πρώτο πράγμα πού έχομε νά πούμε γιά τό γεωργικόν αυτό χωριό τής
ιΜεσαορίας είναι πού σ' αυτό γεννήθηκε ό: ά γ ι ο ς Σ π υ ρ ί-δ ων α ς. Στήν "Ασσια
γεννήθηκε, στήν "Ασσια -μεγάλωσε, στήν "Ασσια έμαθε τό επάγγελμα τοΰ "βοσκού,
καί στους γύρω τοΰ χωριοΰ κάμπους διάβαζε ίάχόρταγα τό Ευαγγέλιο, βόσκοτας τό
κοπάδι του. γΟάγιος τρόπος τής ζωής του κι ή σοφία που απόκτησε, διαβάζοντας
τίΓΕυαγγέλιο, έκαναν τούς χριστιανούς τής γειτονικής Τρεμιθούντας νά τόν ψηφί-
σουν επίσκοπο τους.
'Τό άρχικόν Ονομα τοΰ χωριού) αύτοΰ ήταν "Α σ σ ο ς (ή;). Τό δλιοιμα αυτό ήταν
δοσμένο σέ μιά πόλη τής Μ. ' Ασίας, άπό Οπου ήρθαν μετανάστες στήν Κύπρο ν. Μέ
τόν καιρό ή "ΑσσΌς ονομάστηκε " Α σ σ ι α καθώς καί ή 'Απαισ'ός πού έγινε
' Α π α ι σ ι ά, ίίπως είδαμε πρωτύτερα.
Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας τήν ύλεγαν " Α σ κ ι ά , μέ τήν εξή^ γηση πώς ήταν
ενα χωριό πού δεν είχε ούτε έ'να δέντρο νά κάνη λίγη σ κ ι ά τό καλοκαίρι. Στά
χρόνια αυτά ή "Ασσια ήταν φέουδο- τού σπου-δαιοτέίρου φεουδάρχη τής Κύπρου, πού
είχε τόν τίτλο Κ ό μ η ς τ ή ς Τ ρ ί π ο λ η ς . Στά χρόνια εκείνα ή "Ασσια ήταν
σταθμός γιά εκείνους πού ταξίδευαν άπό τή Αευκοσία στήν Αμμόχωστο, ή ιάπό τήν
Αμμόχωστο στή Αευκοσία. "Εκαναν στήν "Ασσια σταθμό γιά νά ξεκουραστοΰν κι •οί
άνθρωποι καί τ' άλογα τους. ',Είδ'ώ έκανε σταθμό ή βασίλισσα τής Κύπρου Ελεονόρα
στά 1373, πού οί [Γενουάτες εΐχαν αιχμαλωτίσει τόν γυιό της τόν Πέτρο στήν
Αμμόχωστο, καί σχεδίασαν νά κάνουν δική τους τήν Κύπρο·. Ξεκίνησαν λοιπόν οί
Γενουάτες μέ, τούς στρατούς των από τήν Αμμόχωστο, έχοντας μαζί τους καί τή
μητέρα τοΰ βασιλιά, μέ σκοπό νά τήν αναγκάσουν νά πάη μαζί τους ώς τή Κερύνεια,
γιά νά τούς παραδώση τό φρούριο της. Στήν "Ασσια που στάθμευσε ή βασίλισσα
πήρε κρυφά ένα γράμμα άπό τόν βασιλιά Πέτρο, πού ήταν αιχμάλωτος στα. χέρια
τών Γενουατών στήν Αμμόχωστο, πού τής έίλεγε νά ειδοποίηση κρυφά τόν
φρούραρχο τής Κερύνειας νά στείλη στρατό στό πογάζι, νά φράξη τά στενά, γιά νά
μή μπορέσουν οί, Γενουάτες νά περάσουν στήν Κερύνεια.
Στά 1570 πάλιν, όταν οί Τούρκοι κόντεψαν στή Λευκοσία, οί αρχηγοί τών Ενετών άπό τή
Λευκοσία καί τήν Αμμόχωστο μαζεύτηκαν στήν Άσια, κι έκαναν ιέκεί πολεμικό
συμβούλιο, σύμφωα μέ τό όποιον είχαν αποφασίσει να υπερασπίσουν μονάχα τή Λευκοσία
καί τήν Αμμόχωστο, Στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας άλλαξε λιγάκι τ' όνομα τής Άσσιας καί οί
γραμματισμένοι τήν έλεγαν Ά σ χ ι α . Οί 'Τούρκοι λένε τήν Άσ-σια Πασά κιόγιού = χωριό
τού Πασά, επειδή ιό Λαλά Μουσταφάς περνώντας άπ° εδώ γιά τήν Αμμόχωστο μέ τόν
στρατό του, προσευχήθηκε στον ναό τού Προφήτη Ηλία καί τόν έκανε τζαμί άπό τότε.
ΑΣΣΙΕΛΙΑ (ή) = Τό χο)ριό αυτό, ένα άπό τά καλύτίεοα τής Κύπρου, επειδή έ'χει
εύίφορώτατον έΐδαφος καί άφθονα καλοκαιρινά νερά, ήταν φέουδο στά χρόνια τής
Φραγκοκρατίας. Τό περίφημο τσιφλίκι τής Άσσιέλιας παραχωρήθηκε σάν δώρο άπό τόν
(Φράγκο (βασιλιά τής Κύπρου Πέτρο Β ' , σ' ένα Κύπριον νέον πλούσιο καί τολμηρό, πού
ήταν αρχηγός τών χ ω-•ρ ο Φ υ λ ά· κ ω ν κι ονομαζόταν Ύ π ά τ ι ο ς . Ή δωρεά έγινε στά
1375, υστέρα από ένα σπουδαίον κατώοθωμα τού 'Υπατίου. Έκείνην τήν ιέποχή οί,
Γενουάτες τής Άμμοχα^στου είχαν κηρύξει τόν πόλεμο εναντίον του βασιλιά τής Κύπρου, ό
οποίος έστειλε τόν 'Υπάτιο στήν Ιταλία γιά νά μαζέψη στρατό. Ό 'Υπάτιος κατάφερε νά
μαζέψη 8<Μ} στρατιώτες άπό τήν Ένετία καί τά γειτονικά της μέρη καί μ' ενα καράβι νά
ξεκινήση γιά τήν "Κύπρο. Οί Γενουάτες όμως, πού παρακολουθούσαν τόν 'Υπάτιο, σχε-
δίασαν νά τόν πιάσουν αιχμάλωτο μέ δυο δικά τους πλοία. Ό 'Υπάτιος, πού είχε μάθει τό
σχέδιο τών Γενουατών, έλαβε τά μέτρα του. Σέ 400 μεγάλα σανίδια κάρφωσε 4 χιλ.
Ιβελόνες καί ταβαλε απάνω στό κατάστρωμα τού καραβιού του. μαζί μέ κάμποσους
τενεκέΙδες γεμάτους άσίβέστη.Ό-ταν οι Γενουάτες τριγύρισαν τό καράβι του, καί πήδησαν
στό κατάστρωμα γιά νά τό συλλάβουν μαζί έ τό πλήρωμα του, καρίφώθηκαν τά πόδια 41
τους μέ τις βελόνες, κι οί στρατιώτες τού 'Υπατίου τούς θανάτοίσαν όλους. "Αλλοι
στρατιώτες τών Γενουατών, πού δοκίμασαν νά πηδήσουν στό πλοίο τού "Υπατίου,
τυφλώνουνταν μέ τή σκόνη τού ασβέστη καί σκοτώ-νουνταν άπό τούς στρατιώτες ού
'Υπατίου. "Ετσι ό 'Υπάτιος αιχμαλώτισε τά Ιδυό καράβια τών Γενουατών κι έφτασε σήν
Πάφο. Άπ' εκεί Ιεστειλε μήνυμα στον βασιλιά γιά τό κατόρθωμα του μ' ένα άγγελειοφόρο,
δ όποιος έφτασε στή Λευκοσία σέ ι2ι4 ώρες. Ό Ιβασιλιάς ευχαριστήθηκε πολύ, κι όταν μετά
λίγες μέρες ό'Υπάτιο ς έφτασε στή Λευκοσία μέ τόν στρατό του καί προχώρησε εναντίον τών
Γενουατών στήν Αμμόχωστο, ιό .(βασιλιάς τού παραχώρησε σάν δώρο τό χωριό Άσσέλια μέ
τό τσιφλίκι * , του, πού είχε τότε (1375) εισόδημα 17 χιλιάδες γρόσια τόν χρόνο. _]Μέ τόν
ερχομό τωΤν^Τσύρκων, οί οποίοι έκαναν κατάσχεση όλα τά τσιφλίκια καί τό>
εΰφορά^κτήματα τής Κύπρου, τό τσιφλίκι πέρασε στά χέρια τών 'ΑγάΙδων άπό τότε, κι
εξακολούθησε νά άποτελή Τουρκικήν" « ιδιοκτησία ώς πριν λίγα χρόνια, πού τό
αγόρασε ή Κυβέρνηση τής Κύπρου, τό χώρισε, σέ κομμάτια, τά όποια ενοικιάζουν
χορικοί μέ χαμηλόν ενοίκιο.
Ή ονομασία τού χωριοΰ αύτοΰ είναι ίφράγκικη, γιατί Ά σ σ ε Τ λ ι α στά
Γαλλικά σημαίνει σ κ ά λ α , δηλ. αποβάθρα. Φαίνεται πώς στό μικρό
λιμανάκι, πού βρίσκεται ένα άγγλκό μίλι μακριά άπό τό χωριό, υπήρχε στά
χρόνια τής Φραγκοκρατίας μιά μικρή αποβάθρα, άπό τήν οποίαν
φόρτωναν εμπορεύματα. Τ* όνομα τοΰ λιμανιού είναι επίσης Φράγκικο. Τό
λένε Μ ο υ λ ι ά , πού σημαίνει κύματα. Στό λιμανάκι αυτό βρέθηκε γιά
πρώτη φορά ή εικόνα τής Παναγίας τής Χρυσορροϊάτισσας, πού τήν
ερριξαν τά κύματα στήν ακρογιαλιά. 'ΈΙνα λαμπερό φως, πού έβγαινε άπό
τήν εικόνα τή νύχτα, οδήγησε πρός τά εκεί τά βήματα τού ασκητή
Ι γ ν α τ ί ο υ άπό τό όρος Ρ ο ϊ ά στά ίΐ.1521, δ'που 'βρήκε τήν εικόνα κι
έκτισε τό μοναστήρι τής Χρυσορροϊάτισσας. (Βλ. Ν . Κληρίδη, Μοναστήρια
στήν Κύπρο· σ· 72< κ.ε.).
Κοντά στό χωριό Ά σ σ έ λ ι α είναι τό σπουδαιότερο μετόχι τού μοναστηριού
τοΰ Άγ. Νοφύτου, μέ τό όνομα Ά ν α τ ο λ ι κ ό ν . "Ενα εκκλησάκι χαρισμένο
στόν άγ. Χαράλαμπο, τριγυρίζεται άπό διάφορα δωμάτια, πού χρησιμεύουν σάν
σταΰλοι τών κοπαδιών, τών 'βοδιών καί άλλων ζώων, πού τρέφει τό μετόχι γ ι ά
τίς ανάγκες τών μοναχών στό μοναστήρι τοΰ Άγ. Νεοφύτου. "Αλλα δωμάτια
χρησιμεύουν πρός διαμονή τοΰ ηγουμένου, τών εργατών πού καλλιεργούν τά
γύρω εύφορα κτήματα, καί ώς αποθήκες τών γεωργικών προϊόντων.
ΑΣΤΡΌΜΕίΡΤΤΗΣ (ό.) = Είναι πολύ γνωστό τό χ ω ρ ι ό αυτό στήν περιοχή τοΰ
Μόρφαυ, γιατί είναι σταθμός τών αυτοκινήτων πού πάνε στή ΙΣολιά— Τρόοδος,
Λευκοί—Μαραθάσα καί Τηλυριά, καί είναι ξακουσμένο γ ι ά τά καρπούζια καί τό
σιτάρι του. ιΠήρε τό Ονομα αυτό άπό τό όνομα τού προ')-του οικιστή, ό Ίοποΐος
ήρθε από τό Ά σ τ ρ ο ς τής Πελοποννήσου καί ονομαζόταν Ά σ τ ρ ο — μ ε ρ ί
τ η ς. -Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας [ήταν κτισμένο τό χωριό αυτό.
Στήν εκκλησία τοΰ Άστρομερίτη σώζεται ή εικόνα τού άγ. Α τ · ξ ι - β ί ο υ, 'ό
όποιος ήταν ό πρώτος επίσκοπος τών Σόλων. *0 μαθητής τού άπ. "Βαρνάβα
Ιωάννης Μάρκος, έκανε επίσκοπο τόν άγ. ΑυΙξίβιο καί έμεινε στους Σόλους 50
όλάκαιρα χρόνια. Μετά τόν θάνατο του οί χριστιανοί τόν ανακήρυξαν άγιο, γατί
τόν αγάπησαν πολύ, επειδή σέ όλη του τή ζωή ιδέ Φγήκε έξω άπό τίς εντολές τοΰ
Χριστού, κι έζησε πραγματικά \ ^ σάν άγιος. Οί χωρικοί τόν λένε _αγ_ιο_Ξ
ί<Ρ1^_ο.
ΑΣΏΜΑΪΤ'ΟΣ'Ιό)=Στήν Κύπρο δυο χωριά μέ τό όνομα αυτό. "Ενα στήν έπ.
Λεμεσού, κοντά στήν Αλυκή, κι ένα στήν έπ. Κερύνειας, κοντά στόν δρόμο
Λευκοσίας-ΗΜύρτου, στό όποιον κατοικούν Μαρωνίτες. Οί δυο Αρχάγγελοι
Μ ι χ α ή λ καί Γ α β ρ ι ή λ λέγονται Ασώματοι καί στά χωριά αυτά πού
υπήρχαν, ναοί αφιερωμένοι στ* Ονομα τους, διατηρήθηκε τό όνομα τών
Αρχαγγέλων.
*0 Ασώματος τής έπ. Λεμεσού ήταν ενα άπό τά 417 χωριά πού είχαν
παραχωρηθη στά 1131,3 στους Φράγκους μοναχούς τοΰ Τάγματος τού αγίου
Ιωάννου, οί όποιοι είχαν κέντρο τους τή Ρόδο καί στήν Κύπρο τόν πύργο
τους στό χωριό Κ α λ ά , σ<σι.
ΑΥΔΗΜΟΥ ( ή ) =\|Γό· Ονομα τού χορίου αυτού τής ιεπ. Λεμεσού σχηματίστηκα άπό τό όνομα
του πρώτου οικιστή, δηλ. τού πρώτου άνθρωπου πού έκτισε εκεί τό σπιτάκι του καί
κατοίκησε σ' αυτό. Ό πρώτος εκείνος οικιστής ονομαζόταν Ε ύ δ ή μ ο ς (Γενική: τού
Εύδήμου). Στήν αρχή έλεγαν οί άνθρωποι: Π ά μ ι ε σ τ ο ύ Ε|ύδ ή μ ο υ τ ό σ π ί τ ι . "Οταν κτίστηκαν κι άλλα σπίτια εξακολουθούσαν νά λένε: \Π ά μ ε σ τ ο.
υ Ε ί ύ δ ή - μ,/ου κι υστερία σ τ ί ή ν ί κ ώ μ η Ε ύ ΐ δ ή μ ο υ, καί τέλος σ τ ή ν
Λ^ίδΊ'ίμου.
Στά χρόνια τών Ενετών ή ,Αύδήμου ήταν σπουδαίον κέντρο, γιατί ήταν σταθμός τριακοσίων
ιππέων μέ αρχηγό 'Κύπριον άπό τούς αριστοκράτες, πού ήσαν ελεύθεροι πολίτες. Άπό τότε είχε
γίνει ένα άπό τά τρία (5 ι α μ ε ρ ί σ μ α τ α τής έπ. Λεμεσού: ("Διαμέρισμα Λεμεσού, Αύ<-
ιδήμου, Κυλανίου) κι εξακολούθησε νάναι κέντρο διαμερίσματος σε όλα τά χρόνια τής
Τουρκοκρατίας καί τής Άγγλοκρατίας. Τώρα τελευταία παραμερίστηκαν τά ίδιαμερίσμτα κάί
δέν (έχουν καμμιά σημασία. ΑΥ1ΚΑ|Σ1(ΔΑ ( ή ) = Είναι τό μεγαλύτερο μετόχι τής
Άρχιειπσκοπής τής Κύπρου στή Μεσαορία, κοντά στό χωριό Ά λ ό α . Τό μεγάλο αυτό κτήμα τής
Αρχιεπισκοπής τό έκανε κατάσχεση ό Κουτσούκ ΜΙεχμέτ στά 18211, μετά τις σφαγές τών
αρχηγών τής Εκκλησίας καί τών προεστών στή Λευκοσία. Μετά τήν .κατάσχεση πουλήθηκε σέ
Τούρκους, από τούς οποίους κατάφερε νά τό άγοράση γιά λογαριασμό τής Αρχιεπισκοπής δ
Αρχιεπίσκοπος Π α ν ά ,ρ ε τ ο ς στά 18130. ΑΥΚΟΛΙΙΔΑ ( ή ) — Είναι χωοιό τού Καρπασιού
καί βρίσκεται κοντά στό Πα-τρίκι. Τό όνομα του τό χρωστά σ' ενα τεχνικό έργο πού υπήρχε εκεί
ιδ~ ταν πρωτοκτίστηκε τό χωριό. Καί τό τεχνικό έργο -δεν ήταν π:αρά ένα μεγάλο αυλάκι, τό
οποίον χρησίμευε γιά τή διοχέτευση; νερού γιά πότισμα. Τά τέτοια αυλάκια σέ παλαιότερα
χρόνια λέγουνταν αύκολίδες καί σήμερα ■αβ,Μ·ϊ$& ι £ ις. Αύκολνβα καί ε ίόκ ο λ ί α είναι τό
ίδιο πράμα, γιατί μέ τήν αυίκ ο&τίιδ α ε ύ κ ολ ύ ν ε τ α 16 γεωργός πού θέλει νά ποτίση τό χω-
ράφι του, επειδή μέ τό αυλάκι τής αύκολίδας παίρνει ε ύ κ ο λ α τό νερό στό χωράφι του καί
ε ύ κ ο λ α τό ποτίζει. ΑΥΚΟΟΡΟΥ (τό) = Τό χωριό αυτό, πού είναι ένα άπό τά μεγαλύτίερα
χωριά τής περιοχής τών Κοκκ'νοχωοιών τής ίέπ. Αμμοχώστου, χρεωστεί τ' Ονομα του στή θέση
πού είναι κτισμένο. (Είναι ε ύ - ο ρ1 ο , (δηλαδή φαίνεται άπό παντού, εϋναι
π ε ρ ί ο π τ ο . Άπό τή γενική τού <ε ύ ό ρ ο υ σχηματίστηκε τό Α ύ κ ό ρ ο υ. "Οπως στό
Ονομα Αύΐδήμου, Αύκολίδα τό πρώτο γράμμα, τό α, πήρε τή θέση τού ε, πού είχαν τά ονόματα
αυτά στήν αρχή (Ευίδήμου, Ευκολία), έτσι καί στό Ονομα Αύκόρου τό α) πήρε τή θέση τού ε
(Εύόρου — Αύκόρου). _ΑΥΛΏΝΑ ( ή ) — Ό αύλων τού αύλώνος ήταν ονομασία πού έΐδιναν οί
αρχαίοι "Έλληνες σέ ορισμένους τόπους, τών οποίων τό σχήμα τού εδάφους έμοιαζε μέ α υ λ ό ,
(δηλ. ήταν στενόμακρος σάν π ί δ κ> ι ά)βι λ ι. Ό τόπος στον οποίον είναι κτισμένο τό χωριό
αυτό ανάμεσα του παραποτάμου τού Σ'εράχη καί τού Όβκού ποταμού, είναι ακριβώς τέτοιος,
όπως τόν ήθελαν οί αρχαίοι γιά νά ονομάσουν τόν τόπο Α υ λ ώ ν α . Ό αυλών έχει αιτιατική,
τόν αύλώνα, καί άπό τήν αίτιατικήν αυτή σχηματίστηκε τό θηλυκό ή Α ύ λ ώ ν α , επειδή
πρόκειται περί κώμης κτισμένης σέ α υ λ ώ ν α, δηλ. στενόμακοη καί ξέβαθη κοιλάδα.
ΑΦΑίΠΚΕΐΑ ( ή ) — Είναι τό πρώτο χωριό πού συναντούμε στόν δρόμο Λευκοσίας —
Αμμοχώστου, μόλις μπούμε στήν έπ. Αμμοχώστου, καί προτού φτάσουμε στήν "Ασσια. Τό
όνομα του χωριού αυτού σχηματίστηκε άπό τή λέξη α ύ θ ε ν τ ε ί α , πού σημαίνει -
κτήμα τό όποιον ανήκει σέ αιύ-θ έ ν τ η, όπως καί οί λέξεις ' Α φ έ1 ν τ ρ ι κ),α καί 'Α φ ε
ν τ ι κ ή, πού υπάρχουν σέ διάφορα μέρη τής Κύπρου.
Ή λέξη, α ύ θ έ ν τ η ς είναι τίτλος, τόν (όποιον παραχωρούσαν οί αυτοκράτορες τού
Βυζαντίου καί σήμαινε τόν κυβερνήτη μιας επαρχίας, τόν ηγεμόνα, ό όποιος μπορούσε
νά κάνη: α,τι θέλει σάν ελεύθερος άνθρωπος, καί όχι σάν τόν δούλο, πού δέ μπορεί νά
κάνη τίποτε χωρίς τήν σοδειά τοΰ αφεντικού του. Ή κώμη Άφάγκεια λοιπόν ήταν
α υ θ ε ν τ ί α άπό τά Βυζαντινά χρόνια, δηλ. κτήμα παραχωρημένο ν ίσως στόν Βυζαν-
τινόν διοικητήν τής Κύπρου.
Στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας τά κτήματα τής Άφάγκειας καί οί κάτοικοι της
παραχωρήθηκαν άπό τόν Φ>ράγκον 'βασιλιά " Α ι μ ά λ ρ ι χ ο στά 119'6 σάν κτήμα τοΰ
Φράγκου Αρχιεπισκόπου μαζί μέ τό γειτονικό (Τούρκικο τώρα) χωριό Ό ρ ν ' ί θ ι .
Καί τό χωριό Ά φ έ ν τ ρ ι κ α ι τοΰ Καρπασιοΰ, πού δέν υπάρχει τώρα, πήρε τό
όνομα του άπό τήν ονομασία πού δόθηκε στήν εικόνα τής Παναγίας. Οί κάτοικοι έλεγαν
τήν Παναγίαν Ά φ έ ν τ ι σ σ α : — * Αφ έ ν τ ρ ι κ α καί τό όνομα αυτό κυλλήθιτκε καί
στό χωριό.
ΑΧίΝΑ ( ή ) ~ Είναι και τούτου τοΰ χωριού τό όνομα ένα ιάπό τά πολλά έκεΐνα ονόματα, πού
διατηρήθηκαν άπό τών αρχαιοτάτων χρόνων. Στήν περιοχή τής "Αχνας κατοίκησαν
"Ελληνες άπό τά προχριστιανικά χρόνια. Δυο ιερά τής θεάς ' Α ρ τ έ μ < ι δ α ς, πού
λατρευόταν εδώ, έχουν άνακαλυ-φθή άπό τό έτος 1882. Βιρέθηκαν στά ιερά αυτά 43
περισσότερα άπο χίλια αγαλματάκια καί άλλα αντικείμενα, αφιερωμένα στή θεάν
Αρτέμιδα, καί τά όποια φυλάσσουνται τώρα στό Βρεττανικό Μουσείο.
Στά Βυζαντινά χρόνια (12ος αιώνας) ήσαν στήν περιοχή τής "Άχνας τρεις ασκητές
πού άγιασαν σέ τούτα τά μέρη. Ό Οσιος 'Ιωνάς στό Πέργαμο, ό άγ. ΚενΙδεας κοντά στό
Αύκόρου, καί ό αγ. Κωνσταντίνος στήν Όρμίδεια. ^Ησαν καί οί τρείς φίλοι καί συχνά
συναντοΰνταν στόν Άγιόσπηλιο, δίπλα άπό τό σημερινό σχολείο τής "Αχνας, καί
κουβέντιαζαν αναμεταξύ τους γιά ΐήν ασκητική τους ζωή.
ΑΨΙΟΥ ( ή ) — Μιλήσαμε πρωτύτερα γιά τό χωριό Ά π α ι σ ι ά καί ξηγήσαμε πώς τό ρχικό
όνομα ήταν Ά π α ι σ ό ς. Τό χωριό αυτό βρίσκεται σ' δ-. να οροπέδιο στή δεξιάν πλευρά
τοΰ Γαρίλλη ποταμού. Στήν αριστερή πλευρά, καί στήν ϋδιαν περίπου απόσταση άπό τόν
ποταμό είναι τό μικρό χωριό Ά Ψ ι ο ΰ, τό όποιον στά χρόνια τής Φραγκοκρατίας ήταν
παραχωρημένο στό τάγμα τών Φράγκων μοναχών, πού όνομάζουνταν Ίωαν-νίτες.
Τό όνομα Άίψιοΰ δέν είναι παρά τό ίδιο όνομα τής Απαίσιας, ή οποία ήταν
μεγαλύτερο χωριό μέ τό όνομα Άπαισός καί ή Άψιοΰ ήταν ή μικρή "Άπαισιά, ή μικρή
Άπαισός — Ά π α ι σ ο ύ — Ά π σ ι ο ύ == \Αί ψ ι ο ύ.